मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 173, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ें१३४ | मेघदूतम्
अन्वयः—वायौ सरति सरलस्कन्धसंघट्टजन्मा उल्काक्षपित-चमरीबालभारः दवाग्निः तम् बाधेत चेत् एनम् वारिधारासहस्रैः अलम् शमयितुम् अर्हसि हि उत्तमानाम् सम्पदः आपन्नार्तिप्रशमनफलाः।
व्याख्या—वायौ=पवने, सरति =वाति सति, सरल स्कन्ध-संघट्टजन्मा=देवदारुप्रकाण्डसंघर्षणोद्भवः, उल्काक्षपितचमरीबालभारः =स्फुलिङ्गप्रदग्ध-चमरीकेश-समूहः, दवाग्निः =अरण्यवह्निः, तम् =हिमालयम्, बाधेत=पीडयेत् चेत् ( तर्हि ) एनम् = वह्निम्, वारिधारासहस्रै. =जलसंपातैः, अलम् = पर्याप्तं यथास्यात्तथा शमयितुम् = निर्वापयितुम्, अर्हसि =योग्योऽसि, हि=यतः, उत्तमानाम् =महताम्, सम्पदः=समृद्धयः, आपन्नार्तिप्रशमनफलाः =पीडितपीडा-निवारण हेतुकाः ( भवन्ति )।
शब्दार्थः—वायौ =हवा के, सरति =चलने पर- सरलस्कन्ध-संघट्ट-जन्मा =देवदारु की शाखाओं के संघर्षण से उत्पन्न; उल्काक्षपितचमरीवालभारः =चिनगारियों से चमरीगायों की पूँछ की बालों को दग्ध कर देने वाली दवाग्निः =वन की आग, तम् =उस हिमालय को, चेत् =यदि, बाधते=पीडित करे, तर्हि=तब, एनम् =इस दवाग्नि को, वारिधारासहस्रैः = जल की असंख्य धाराओं से ( मूसलाधार वृष्टि से ) अलम् =पर्याप्त रूप से, शमयितुम्=बुझाने के लिए, अर्हसि=तुम योग्य हो अर्थात् तुम बुझा सकते हो । हि =क्योंकि, उत्तमानाम्=बड़ों की, सम्पदः = समृद्धि, आपन्नार्तिप्रशमनफलाः=दुखियों की पीड़ाओं को दूर करने के लिए ( भवन्ति =होती हैं )।
भावार्थः—हे मेघ ! वायौ सरति यदि देवदारु-प्रशाखासंघर्षणोत्पन्नः उल्कया चमरीपुच्छ-केशदग्धको दवाग्निः हिमालयं पीडयेत् तर्हि त्वं जलधारसहस्रैः दवाग्निमुपशामयेः। यतो हि महतां समृद्धयः पीडित-पीडानिवारण-हेतुकाः भवन्ति ।
हिन्दी—हे मेघ ! हवा के चलने पर यदि देवदारु की शाखाओं की रगड़ से उत्पन्न चिनगारियों से चमरीगाय की पूँछ को झुलसा देनेवाली दवाग्नि हिमालय को पीड़ित करता हो तो तुम अपने जल की सहस्रधाराओं से दवाग्नि को बुझा