मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 175, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ें१३६ | मेघदूतम्
वचन का है। आपन्नः—"आङ्" उपसर्गपूर्वक "पद" धातु से कर्त्ता में "क्त" प्रत्यय करके "आपन्न" रूप निष्पन्न होता है। आर्त्ति—"आङ्" उपसर्गपूर्वक गत्यर्थक ऋ धातु से भाव में "क्तिन्" प्रत्यय करके "अत्ति" ऐसा शब्द बनता है।
अलंकारः—यहाँ तृतीया चरण के वाक्यार्थ का समर्थन चतुर्थ चरण के वाक्यार्थ के द्वारा होता है, अतः "अर्थान्तरन्यास" नामक अलंकार है ॥ ५३ ॥
ये संरम्भोत्पतनरभसाः स्वाङ्ग-भङ्गाय तस्मिन्
मुक्ताध्वानं सपदि शरभा लङ्घयेयुर्भवन्तम् ।
तान्कुर्वीथास्तुमुल-करका-वृष्टि-पाताव कीर्णान्
के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भ-यत्नाः ॥५४॥
अन्वयः—तस्मिन् संरम्भोत्पतन-रभसाः ये शरभाः मुक्ताध्वानम् भवन्तम् सपदि स्वाङ्ग-भङ्गाय लङ्घयेयुः तान् तुमुलकरकावृष्टि-पाताऽवकीर्णान् कुर्वीथाः निष्फलारम्भ-यत्नाः के वा परिभवपदम् न स्युः ।
व्याख्या—तस्मिन्=हिमालये, संरम्भोत्पतन-रभसाः=क्रोधोत्प्लवनवेगशालिनः, ये, शरभाः=अष्टापद-मृगविशेषाः, मुक्ताध्वानम्=परित्यक्तमार्गम्, भवन्तम्=मेघम्, सपदि=सहसा, स्वाङ्गभङ्गाय=निजगात्रत्रोटनाय लंघयेयुः=अतिक्रमणं कुर्युः, तान्=शरभान्, तुमुल-करका-वृष्टि-पाताऽवकीर्णान्=भीषणोपलवर्षणविकीर्णान्, कुर्वीथाः=कुरुष्व, निष्फलारम्भयत्नाः=विफलव्यापार-संलग्नाः, के वा=जन्तवः, परिभवपदम्=तिरस्कार-पात्राः, न स्युः=न भवेयुः, सर्वे भवत्येवेति ध्वनिः ।
शब्दार्थः—तस्मिन्=उस हिमालय पर, संरम्भोत्पतन-रभसः=क्रुद्ध होकर उछलने से वेगवाले, ये=जो, शरभाः=आठ पैर वाले मृग (पशु) विशेष, मुक्ताध्वानम्=मार्ग को छोड़े हुए, भवन्तम्=तुमको, (यदि) सपदि=सहसा स्वांगभङ्गाय=अपने ही अंगों के विनाश के लिए, लङ्घयेयुः=अतिक्रमण करें (तो) तान्=उन मृगों को, तुमुलकरका-वृष्टिपातावविकीर्णान्=