मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 222, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्तरमेघः १८१
इस सूत्र से "यत्" प्रत्यय करके धातु को गुण, अयादेश आदि करके "क्षय्य" रूप निष्पन्न किया जाता है। अन्तर्भवनम्—यहाँ "अव्ययं विभक्ति समीप" इत्यादि सूत्र से विभक्त्यर्थ में नित्य अव्ययीभाव समास हुआ है। आलापाः—"आङ्" उपसर्गपूर्वक "लप्" धातु से भाव में "घञ्" प्रत्यय करके वृद्ध्यादि करके "आलाप" शब्द निष्पन्न होता है, उक्त रूप प्रथमा के बहुवचन का है। बद्धालापाः—इसके स्थान पर "बद्धापानम्" ऐसा भी पाठान्तर मिलता है। वहाँ बद्धम् आपानं यस्मिंस्तद् बद्धापानम् ऐसा विग्रह करके और वह बहिरुपवनम् का विशेषण होगा। उद्गायद्भिः—उद् उपसर्गपूर्वक "गै" धातु से लट् लकार के स्थान पर शतृ प्रत्यय करके तृतीया विभक्ति के बहुवचन का यह रूप होगा। वैभ्राजम्-विभ्राजस्येदम् इस विग्रह में "विभ्राज" शब्द से "तस्येदम्" इस सूत्र से "अण्" प्रत्यय करके "वैभ्राजम्" ऐसा रूप निष्पन्न होता है ॥ ८ ॥
अलङ्कार—यहाँ पर भी "उदात्त" अलङ्कार है ॥ ८ ॥
गत्युत्कम्पादलक-पतितैर्यत्रमन्दार-पुष्पैः, पत्रच्छेदैः कनककमलैः कर्णविभ्रंशिभिश्च । मुक्ताजालैः, स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैश्च हारै- नैशो मार्गः सवितुरुदये सूच्यते कामिनीनाम् ॥९॥
अन्वयः—यत्र, कामिनीनाम्, नैशः, मार्गः, सवितुः, उदये, गत्युत्कम्पात्, अलक-पतितैः, मन्दारपुष्पैः, पत्रच्छेदैः, कर्णविभ्रंशिभिः, कनक-कमलैः, मुक्ता-जालैः, स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैः, हारैश्च, सूच्यते ॥ ९ ॥
व्याख्या—यत्र = अलकायाम्, कामिनीनाम् = अभिसारिकाणाम्, नैशः = निशासम्बन्धि, मार्गः = अध्वा, सवितुः = दिनकरस्य, उदये = उदिते, सति, गत्यु-त्कम्पात् = गमनसञ्चलनात्, अलक-पतितैः = चूर्णकुन्तलध्वस्तैः, मन्दार-पुष्पैः = मन्दारकुसुमैः, पत्रच्छेदैः = किसलयखण्डैः, कर्णविभ्रंशिभिः = श्रोत्रच्युतैः, कनक-कमलैः = स्वर्णपद्मैः, मुक्ताजालैः = मौक्तिक-सरैः, स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैः = कुच-प्रदेश-त्रुटित-तन्तुभिः, हारैश्च = स्रग्भिश्च, सूच्यते = ज्ञाप्यते ॥ ९ ॥