मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

१८० मेघदूतम्

हुए, कामिनः=कामुक लोग, प्रत्यहम्=प्रतिदिन, रक्तकण्ठैः=मधुर स्वर से, धनपतियशः = कुबेर की कीर्ति का, उद्गायद्भिः = ऊँचे स्वर में गान करते हुए, किन्नरैः=किन्नरों के, सार्धम्=साथ, वैभ्राजाख्यम्=वैभ्राजनामक, बहिरुपवनम्=बाहरी उद्यान का ( कुबेर के उद्यान का ), निर्विशन्ति=उपभोग करते हैं ॥ ८ ॥

भावार्थः—यस्यामलकायां गृहाभ्यन्तरेऽपरिमित-संगृहीतसंपत्तयः कामिनः अप्सरोभिः सह वार्तालापं कुर्वन्तः, कुबेर-कीर्तिम् मधुर-तार-स्वरैरुद्गायद्भिः किम्पुरुषैः सह प्रत्यहं वैभ्राजनामकस्य बाह्योद्यानस्योपभोगं कुर्वन्ति ॥ ८ ॥

हिन्दी—जिस अलका में जिनके घरों में अपार सम्पत्ति भरी पड़ी है, ऐसे कामुक लोग देवाङ्गणारूपी वेश्याओं अर्थात् अप्सराओं के साथ वार्तालाप करते हुए, कुबेर के यश का मधुर एवं ऊँचे स्वर में गान करते हुए किन्नरों के साथ वैभ्राज नामक बाह्य उद्यान का आनन्द लेते हैं।

समासः—न क्षय्याः अक्षय्याः ( नञ्० )। भवनेषु इति=अन्तर्भवनम् ( अव्ययीभाव विभक्त्यर्थ ) अन्तर्भ॑वने निधयः अन्तर्भवननिधयः ( स० त० ) अक्षय्याः अन्तर्भवननिधयः येषां ते=अक्षय्यान्तर्भवननिधयः (बहु०) विबुधानां वनिताः विबुधवनिता ( ष० तत्० ), वारे मुख्याः वारमुख्याः ( स० तत्० ) विबुध-वनिता एव वारमुख्याः विबुध-वनिता-वारमुख्या ( रूपक० ) ता एव सहाया येषां ते = विबुधवनिता-वारमुख्यासहायाः ( बहु० )। बद्धः आलापो यैस्तैः = बद्धालापाः ( बहु० )। अहनि अहनि इति प्रत्यहम् (वीप्सारूपयथाऽर्थे अव्ययीभाव) रक्तः कण्ठः येषान्ते रक्तकण्ठाः ( बहु० ) तैः । धनानां पतिः=धनपतिः ( ष० तत्० ) तस्य यशः धनपतियशः ( ष० तत्०.) तत् । वैभ्राज्यम् आख्या यस्य तत् वैभ्राजाख्यम् ( बहु० )।

कोषः—वारस्त्री गणिका वेश्या रूपाजीवाथ सा जनैः। सद्वृत्ता वारमुख्या स्यात्, इत्यमरः। स्यात्किन्नरः किम्पुरुषः तुरङ्गवदनो मयुः, इत्यमरः। पुमाना क्रीड उद्यान राज्ञः साधारणं वनम्, इत्यमरः।

टिप्पणी—क्षेतुं योग्यम् इस विग्रह में ‘क्षि’ धातु से “क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे”