मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

उत्तरमेघः १७९

प्रत्यय होता है। उच्छ्वासिताः—"उद्" उपसर्गपूर्वक णिजन्त "श्वासि" धातु से "तत्करोति तदाचष्टे" इस सूत्र से "क्त" प्रत्यय हुआ है एवं स्त्रीत्व-विवक्षा में टाप् करके "उच्छ्वासिता" ऐसा रूप निष्पन्न किया जाता है। ग्लानिः—हर्षक्षयार्थक "ग्लै" धातु से भाव में "क्तिन्" प्रत्यय करके आत्वादि करके "ग्लानि" शब्द निष्पन्न किया जाता है।

अलङ्कारः—यहाँ ऐश्वर्यपूर्ण वस्तु चन्द्रकान्त आदि का वर्णन है अतः उदात्त अलङ्कार है ॥ ७ ॥

अक्षय्यान्तर्भवन-निधयः प्रत्यहं रक्त-कण्ठै- रुद्गायद्भिर्धनपतियशः किन्नरैर्यत्र सार्धम् । वैभ्राजाख्यं विबुधवनितावारमुख्यासहाया बद्धालापा बहिरुपवनं कामिनो निर्विशन्ति ॥८॥

अन्वयः—यत्र, अक्षय्यान्तर्भवननिधयः विबुधवनितावारमुख्यासहायाः, बद्धालापाः, कामिनः, प्रत्यहम्, रक्तकण्ठैः, धनपतियशः, उद्गायद्भिः, किन्नरैः, सार्धम्, वैभ्राजाख्यम्, बहिरुपवनम्, निर्विशन्ति ॥ ८ ॥

व्याख्या—यत्र = यस्यामल्कायाम्, अक्षय्यान्तर्भवननिधयः = अपरिमित-गृहाभ्यन्तरसम्भूतसम्पत्तयः, विबुधवनिताः = देववनिताः, वारमुख्यासहायाः = अप्सर·सहचराः, बद्धालापाः = कृतसंभाषणाः, कामिनः = कामुकाः, प्रत्यहम् = प्रतिदिनम्, रक्तकण्ठैः = मधुरकण्ठस्वरैः, धनपतियशः = कुबेरकीर्तिम्, उद्गा-यद्भिः = तारस्वरेण गायद्भिः, किन्नरैः = किम्पुरुषैः देवयोनिविशेषैः, सार्धम् = साकम्, वैभ्राजाख्यम् = वैभ्राजाऽभिधेयम्, कुबेराऽऽराममित्यर्थः । बहिरुपवनम् = बाह्योद्यानम्, निर्विशन्ति = उपभोगं कुर्वन्ति ॥ ८ ॥

शब्दार्थः—यत्र = जिस अलका में, अक्षय्यान्तर्भवननिधयः = जिनके घर के भीतर अपार सम्पत्ति पड़ी हैं, विबुध-वनिताः = देवाङ्गना ( रूपी ), वारमुख्या-सहायाः = वेश्याओं अर्थात् अप्सराओं के साथ, बद्धालापाः = वार्त्तालाप करते