मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 219, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ें| १७८ | मेघदूतम् |
|---|
चन्द्रमयूखैः स्पष्टजललव-स्राविणः सूत्रसमूहनिमितजाला-धारिताश्चन्द्रकान्त-मणयः दयितबाह्वालिङ्गनशिथिलानां वनितानां संभोगोत्पन्नां शरीरपीडामपा-कुर्वन्ति ॥ ७ ॥
**हिन्दी—**हे मेघ ! जिस अलका में रात्रि में तुम्हारी रुकावट के न रहने के कारण निर्मल चन्द्रमा की किरणों से (किरणों के सम्पर्क से) स्पष्टजल-कण को टपकानेवाली झालरियों में लटकी हुई चन्द्रकान्तमणियाँ, प्रियतम की भुजाओं के आलिंगन से शिथिल स्त्रियों की, सम्भोग से उत्पन्न अंगों की, पीड़ा को दूर करती है ॥ ७ ॥
**समास:—**तव संरोधः = त्वत्संरोधः (ष० तत्०) तस्य अपगमः = त्वत्संरोधापगमः (ष० तत्०) तेन विशदः = त्वत्संरोधापगमविशदः ( तृ० त० ) तैः । चन्द्रस्य पादाः = चन्द्रपादाः ( ष० तत्० ) तैः । जलस्य लवाः = जललवाः ( ष० तत्० ) स्फुटाश्च ते जललवाः स्फुटजललवाः ( कर्म० ) तान् स्यन्दन्ते तच्छीलाः इति स्फुटजलवस्यन्दिनः (उपपद०), प्रियतमानां भुजा प्रियतमभुजाः ( ष० तत्० ) तैः आलिङ्गितानि = प्रियतमभुजाऽऽलिङ्गितानि ( तृ० तत्० ) उदगताः श्वासाः यासां ताः = उच्छ्वासाः ( बहु० ) प्रियतमभुजाऽऽलिङ्गनेन उच्छ्वसिताः = प्रियतम-मुजाऽऽलिङ्गिनोच्छ्वासिता ( तृ० तत्० ) तासाम् । सुरतेन जनिताम् = सुरतजनिताम् ( तृ० तत्० ) ।
**कोश:—**अर्धरात्रं निशीथौ द्वौ, इत्यमरः, पादारश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाः, इत्यमरः ।
टिप्पणी—संरोधः—"सम्" उपसर्गपूर्वक आवरणार्थक "रुध्" धातु से 'घञ्' प्रत्यय करके "संरोध" ऐसा निष्पन्न किया जाता है। अपगमः—"अप" उपसर्गपूर्वक गत्यर्थक् "गम्" धातु से 'अप्' प्रत्यय करके "अपगमः" ऐसा बनाया जाता है। स्यन्दिनः—"स्यन्द" धातु से ताच्छील्य अर्थ में णिनि प्रत्यय करके "स्यन्दिन्" ऐसा रूप निष्पन्न होता है। उक्त रूप षष्ठी विभक्ति के एकवचन का है। **प्रियाः—**प्रीणन्ति इति, इस विग्रह में "प्री" धातु से "क" प्रत्यय करके "प्रिय" शब्द निष्पन्न होता है। **प्रियतमाः—**अतिशयेन प्रियाः प्रियतमाः यहाँ "प्रिय" शब्द से "अतिशायने तमबिष्ठनौ" इस सूत्र से "तमप्"