मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

उत्तरमेघः १७७

चोर दरवाजे से निकल भागता है वैसे यहाँ भी मेघ धूआँ-सा रूप बनाकर खिड़की के रास्ते निकल भागते हैं" इस प्रकार की ध्वनि का प्रतिपादन किया है ॥ ६ ॥

अत्र स्त्रीणां प्रियतमभुजालिङ्ग्नोच्छ्वासिताना-
मङ्गग्लानिं सुरतजनितां तन्तुजालाब लम्बाः ।
त्वत्संरोधापगम — विशदैश्चन्द्रपादैर्निशीथे
व्यालुम्पन्ति स्फुटजललवस्यन्दिनश्चन्द्रकान्ताः ॥ ७ ॥

अन्वयः—यत्र, निशीथे, त्वत्संरोधाऽपगमविशदैः, चन्द्रपादैः, स्फुटजल-लवस्यन्दिनः, तन्तुजालाऽवलम्बाः, चन्द्रकान्ताः, प्रियतमभुजालिङ्ग्नोच्छ्वासितानाम्, स्त्रीणाम्, सुरतजनिताम्, अङ्गग्लानिम्, व्यालुम्पन्ति ।

व्याख्या—यत्र = यस्यामलकायाम्, निशीथे = रात्रौ, त्वत्संरोधापगमविशदैः = मेघावरणापगमनिर्र्मलैः, चन्द्रपादैः = हिमांशु·किरणैः, स्फुटजललवस्यन्दिनः = व्यक्ततोयकण स्राविणः, नन्तुजाला·वलम्बाः = सूत्रसमूहाधाराः, वितानाधो भागः इति शेषः । चन्द्रकान्ताः = चन्द्रकान्तमणयः, प्रियतमभुजाऽऽलिङ्गिनोच्छ्वासितानाम् = वल्लभवाह्वाश्लेषशिथिलीकृतानाम्, स्त्रीणाम् = वनितानाम्, सुरतजनिताम् = सम्भोगोत्पन्नाम्, अङ्गग्लानिम् = शरीरपीडाम्, व्यालुम्पन्ति = दूरीकुर्वन्ति ॥ ६ ॥

शब्दार्थः—यत्र = जिस अका में, निशीथे = रात्रि में, त्वत्संरोधाऽपगमविशदैः = तुम्हारी रुकावट हट जाने के कारण स्वच्छ, चन्द्रपादैः = चन्द्रमा की किरणों के द्वारा, स्फुट-जललवस्यन्दिनः = स्पष्टजल·कणों को टपकाने वाली, तन्तुजालावलम्बाः = सूत्रसमूह की झालरों से लटकती हुई, चन्द्रकान्ताः = चन्द्रकान्तमणि, प्रियतमभुजालिङ्गिनोच्छ्वासितानाम् = प्रियतमों की भुजाओं के आलिंगन से शिथिल, स्त्रीणाम् = स्त्रियों को, सुरत-जनिताम् = संभोग से उत्पन्न, अंगग्लानिम् = अंगों की पीडा को, व्यालुम्पन्ति = दूर करती हैं ॥ ७ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! यस्यामलकायां रात्रौ त्वदावरण-विहरेण निर्मलैः