मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

उत्तरमेघः १७७

चोर दरवाजे से निकल भागता है वैसे यहाँ भी मेघ धूआँ-सा रूप बनाकर खिड़की के रास्ते निकल भागते हैं" इस प्रकार की ध्वनि का प्रतिपादन किया है ॥ ६ ॥

अत्र स्त्रीणां प्रियतमभुजालिङ्ग्नोच्छ्वासिताना-
मङ्गग्लानिं सुरतजनितां तन्तुजालाब लम्बाः ।
त्वत्संरोधापगम — विशदैश्चन्द्रपादैर्निशीथे
व्यालुम्पन्ति स्फुटजललवस्यन्दिनश्चन्द्रकान्ताः ॥ ७ ॥

अन्वयः—यत्र, निशीथे, त्वत्संरोधाऽपगमविशदैः, चन्द्रपादैः, स्फुटजल-लवस्यन्दिनः, तन्तुजालाऽवलम्बाः, चन्द्रकान्ताः, प्रियतमभुजालिङ्ग्नोच्छ्वासितानाम्, स्त्रीणाम्, सुरतजनिताम्, अङ्गग्लानिम्, व्यालुम्पन्ति ।

व्याख्या—यत्र = यस्यामलकायाम्, निशीथे = रात्रौ, त्वत्संरोधापगमविशदैः = मेघावरणापगमनिर्र्मलैः, चन्द्रपादैः = हिमांशु·किरणैः, स्फुटजललवस्यन्दिनः = व्यक्ततोयकण स्राविणः, नन्तुजाला·वलम्बाः = सूत्रसमूहाधाराः, वितानाधो भागः इति शेषः । चन्द्रकान्ताः = चन्द्रकान्तमणयः, प्रियतमभुजाऽऽलिङ्गिनोच्छ्वासितानाम् = वल्लभवाह्वाश्लेषशिथिलीकृतानाम्, स्त्रीणाम् = वनितानाम्, सुरतजनिताम् = सम्भोगोत्पन्नाम्, अङ्गग्लानिम् = शरीरपीडाम्, व्यालुम्पन्ति = दूरीकुर्वन्ति ॥ ६ ॥

शब्दार्थः—यत्र = जिस अका में, निशीथे = रात्रि में, त्वत्संरोधाऽपगमविशदैः = तुम्हारी रुकावट हट जाने के कारण स्वच्छ, चन्द्रपादैः = चन्द्रमा की किरणों के द्वारा, स्फुट-जललवस्यन्दिनः = स्पष्टजल·कणों को टपकाने वाली, तन्तुजालावलम्बाः = सूत्रसमूह की झालरों से लटकती हुई, चन्द्रकान्ताः = चन्द्रकान्तमणि, प्रियतमभुजालिङ्गिनोच्छ्वासितानाम् = प्रियतमों की भुजाओं के आलिंगन से शिथिल, स्त्रीणाम् = स्त्रियों को, सुरत-जनिताम् = संभोग से उत्पन्न, अंगग्लानिम् = अंगों की पीडा को, व्यालुम्पन्ति = दूर करती हैं ॥ ७ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! यस्यामलकायां रात्रौ त्वदावरण-विहरेण निर्मलैः

१७८	मेघदूतम्

चन्द्रमयूखैः स्पष्टजललव-स्राविणः सूत्रसमूहनिमितजाला-धारिताश्चन्द्रकान्त-मणयः दयितबाह्वालिङ्गनशिथिलानां वनितानां संभोगोत्पन्नां शरीरपीडामपा-कुर्वन्ति ॥ ७ ॥

**हिन्दी—**हे मेघ ! जिस अलका में रात्रि में तुम्हारी रुकावट के न रहने के कारण निर्मल चन्द्रमा की किरणों से (किरणों के सम्पर्क से) स्पष्टजल-कण को टपकानेवाली झालरियों में लटकी हुई चन्द्रकान्तमणियाँ, प्रियतम की भुजाओं के आलिंगन से शिथिल स्त्रियों की, सम्भोग से उत्पन्न अंगों की, पीड़ा को दूर करती है ॥ ७ ॥

**समास:—**तव संरोधः = त्वत्संरोधः (ष० तत्०) तस्य अपगमः = त्वत्संरोधापगमः (ष० तत्०) तेन विशदः = त्वत्संरोधापगमविशदः ( तृ० त० ) तैः । चन्द्रस्य पादाः = चन्द्रपादाः ( ष० तत्० ) तैः । जलस्य लवाः = जललवाः ( ष० तत्० ) स्फुटाश्च ते जललवाः स्फुटजललवाः ( कर्म० ) तान् स्यन्दन्ते तच्छीलाः इति स्फुटजलवस्यन्दिनः (उपपद०), प्रियतमानां भुजा प्रियतमभुजाः ( ष० तत्० ) तैः आलिङ्गितानि = प्रियतमभुजाऽऽलिङ्गितानि ( तृ० तत्० ) उदगताः श्वासाः यासां ताः = उच्छ्वासाः ( बहु० ) प्रियतमभुजाऽऽलिङ्गनेन उच्छ्वसिताः = प्रियतम-मुजाऽऽलिङ्गिनोच्छ्वासिता ( तृ० तत्० ) तासाम् । सुरतेन जनिताम् = सुरतजनिताम् ( तृ० तत्० ) ।

**कोश:—**अर्धरात्रं निशीथौ द्वौ, इत्यमरः, पादारश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाः, इत्यमरः ।

टिप्पणी—संरोधः—"सम्" उपसर्गपूर्वक आवरणार्थक "रुध्" धातु से 'घञ्' प्रत्यय करके "संरोध" ऐसा निष्पन्न किया जाता है। अपगमः—"अप" उपसर्गपूर्वक गत्यर्थक् "गम्" धातु से 'अप्' प्रत्यय करके "अपगमः" ऐसा बनाया जाता है। स्यन्दिनः—"स्यन्द" धातु से ताच्छील्य अर्थ में णिनि प्रत्यय करके "स्यन्दिन्" ऐसा रूप निष्पन्न होता है। उक्त रूप षष्ठी विभक्ति के एकवचन का है। **प्रियाः—**प्रीणन्ति इति, इस विग्रह में "प्री" धातु से "क" प्रत्यय करके "प्रिय" शब्द निष्पन्न होता है। **प्रियतमाः—**अतिशयेन प्रियाः प्रियतमाः यहाँ "प्रिय" शब्द से "अतिशायने तमबिष्ठनौ" इस सूत्र से "तमप्"

उत्तरमेघः १७९

प्रत्यय होता है। उच्छ्वासिताः—"उद्" उपसर्गपूर्वक णिजन्त "श्वासि" धातु से "तत्करोति तदाचष्टे" इस सूत्र से "क्त" प्रत्यय हुआ है एवं स्त्रीत्व-विवक्षा में टाप् करके "उच्छ्वासिता" ऐसा रूप निष्पन्न किया जाता है। ग्लानिः—हर्षक्षयार्थक "ग्लै" धातु से भाव में "क्तिन्" प्रत्यय करके आत्वादि करके "ग्लानि" शब्द निष्पन्न किया जाता है।

अलङ्कारः—यहाँ ऐश्वर्यपूर्ण वस्तु चन्द्रकान्त आदि का वर्णन है अतः उदात्त अलङ्कार है ॥ ७ ॥

अक्षय्यान्तर्भवन-निधयः प्रत्यहं रक्त-कण्ठै- रुद्गायद्भिर्धनपतियशः किन्नरैर्यत्र सार्धम् । वैभ्राजाख्यं विबुधवनितावारमुख्यासहाया बद्धालापा बहिरुपवनं कामिनो निर्विशन्ति ॥८॥

अन्वयः—यत्र, अक्षय्यान्तर्भवननिधयः विबुधवनितावारमुख्यासहायाः, बद्धालापाः, कामिनः, प्रत्यहम्, रक्तकण्ठैः, धनपतियशः, उद्गायद्भिः, किन्नरैः, सार्धम्, वैभ्राजाख्यम्, बहिरुपवनम्, निर्विशन्ति ॥ ८ ॥

व्याख्या—यत्र = यस्यामल्कायाम्, अक्षय्यान्तर्भवननिधयः = अपरिमित-गृहाभ्यन्तरसम्भूतसम्पत्तयः, विबुधवनिताः = देववनिताः, वारमुख्यासहायाः = अप्सर·सहचराः, बद्धालापाः = कृतसंभाषणाः, कामिनः = कामुकाः, प्रत्यहम् = प्रतिदिनम्, रक्तकण्ठैः = मधुरकण्ठस्वरैः, धनपतियशः = कुबेरकीर्तिम्, उद्गा-यद्भिः = तारस्वरेण गायद्भिः, किन्नरैः = किम्पुरुषैः देवयोनिविशेषैः, सार्धम् = साकम्, वैभ्राजाख्यम् = वैभ्राजाऽभिधेयम्, कुबेराऽऽराममित्यर्थः । बहिरुपवनम् = बाह्योद्यानम्, निर्विशन्ति = उपभोगं कुर्वन्ति ॥ ८ ॥

शब्दार्थः—यत्र = जिस अलका में, अक्षय्यान्तर्भवननिधयः = जिनके घर के भीतर अपार सम्पत्ति पड़ी हैं, विबुध-वनिताः = देवाङ्गना ( रूपी ), वारमुख्या-सहायाः = वेश्याओं अर्थात् अप्सराओं के साथ, बद्धालापाः = वार्त्तालाप करते

१८० मेघदूतम्

हुए, कामिनः=कामुक लोग, प्रत्यहम्=प्रतिदिन, रक्तकण्ठैः=मधुर स्वर से, धनपतियशः = कुबेर की कीर्ति का, उद्गायद्भिः = ऊँचे स्वर में गान करते हुए, किन्नरैः=किन्नरों के, सार्धम्=साथ, वैभ्राजाख्यम्=वैभ्राजनामक, बहिरुपवनम्=बाहरी उद्यान का ( कुबेर के उद्यान का ), निर्विशन्ति=उपभोग करते हैं ॥ ८ ॥

भावार्थः—यस्यामलकायां गृहाभ्यन्तरेऽपरिमित-संगृहीतसंपत्तयः कामिनः अप्सरोभिः सह वार्तालापं कुर्वन्तः, कुबेर-कीर्तिम् मधुर-तार-स्वरैरुद्गायद्भिः किम्पुरुषैः सह प्रत्यहं वैभ्राजनामकस्य बाह्योद्यानस्योपभोगं कुर्वन्ति ॥ ८ ॥

हिन्दी—जिस अलका में जिनके घरों में अपार सम्पत्ति भरी पड़ी है, ऐसे कामुक लोग देवाङ्गणारूपी वेश्याओं अर्थात् अप्सराओं के साथ वार्तालाप करते हुए, कुबेर के यश का मधुर एवं ऊँचे स्वर में गान करते हुए किन्नरों के साथ वैभ्राज नामक बाह्य उद्यान का आनन्द लेते हैं।

समासः—न क्षय्याः अक्षय्याः ( नञ्० )। भवनेषु इति=अन्तर्भवनम् ( अव्ययीभाव विभक्त्यर्थ ) अन्तर्भ॑वने निधयः अन्तर्भवननिधयः ( स० त० ) अक्षय्याः अन्तर्भवननिधयः येषां ते=अक्षय्यान्तर्भवननिधयः (बहु०) विबुधानां वनिताः विबुधवनिता ( ष० तत्० ), वारे मुख्याः वारमुख्याः ( स० तत्० ) विबुध-वनिता एव वारमुख्याः विबुध-वनिता-वारमुख्या ( रूपक० ) ता एव सहाया येषां ते = विबुधवनिता-वारमुख्यासहायाः ( बहु० )। बद्धः आलापो यैस्तैः = बद्धालापाः ( बहु० )। अहनि अहनि इति प्रत्यहम् (वीप्सारूपयथाऽर्थे अव्ययीभाव) रक्तः कण्ठः येषान्ते रक्तकण्ठाः ( बहु० ) तैः । धनानां पतिः=धनपतिः ( ष० तत्० ) तस्य यशः धनपतियशः ( ष० तत्०.) तत् । वैभ्राज्यम् आख्या यस्य तत् वैभ्राजाख्यम् ( बहु० )।

कोषः—वारस्त्री गणिका वेश्या रूपाजीवाथ सा जनैः। सद्वृत्ता वारमुख्या स्यात्, इत्यमरः। स्यात्किन्नरः किम्पुरुषः तुरङ्गवदनो मयुः, इत्यमरः। पुमाना क्रीड उद्यान राज्ञः साधारणं वनम्, इत्यमरः।

टिप्पणी—क्षेतुं योग्यम् इस विग्रह में ‘क्षि’ धातु से “क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे”

उत्तरमेघः १८१

इस सूत्र से "यत्" प्रत्यय करके धातु को गुण, अयादेश आदि करके "क्षय्य" रूप निष्पन्न किया जाता है। अन्तर्भवनम्—यहाँ "अव्ययं विभक्ति समीप" इत्यादि सूत्र से विभक्त्यर्थ में नित्य अव्ययीभाव समास हुआ है। आलापाः—"आङ्" उपसर्गपूर्वक "लप्" धातु से भाव में "घञ्" प्रत्यय करके वृद्ध्यादि करके "आलाप" शब्द निष्पन्न होता है, उक्त रूप प्रथमा के बहुवचन का है। बद्धालापाः—इसके स्थान पर "बद्धापानम्" ऐसा भी पाठान्तर मिलता है। वहाँ बद्धम् आपानं यस्मिंस्तद् बद्धापानम् ऐसा विग्रह करके और वह बहिरुपवनम् का विशेषण होगा। उद्गायद्भिः—उद् उपसर्गपूर्वक "गै" धातु से लट् लकार के स्थान पर शतृ प्रत्यय करके तृतीया विभक्ति के बहुवचन का यह रूप होगा। वैभ्राजम्-विभ्राजस्येदम् इस विग्रह में "विभ्राज" शब्द से "तस्येदम्" इस सूत्र से "अण्" प्रत्यय करके "वैभ्राजम्" ऐसा रूप निष्पन्न होता है ॥ ८ ॥

अलङ्कार—यहाँ पर भी "उदात्त" अलङ्कार है ॥ ८ ॥

गत्युत्कम्पादलक-पतितैर्यत्रमन्दार-पुष्पैः, पत्रच्छेदैः कनककमलैः कर्णविभ्रंशिभिश्च । मुक्ताजालैः, स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैश्च हारै- नैशो मार्गः सवितुरुदये सूच्यते कामिनीनाम् ॥९॥

अन्वयः—यत्र, कामिनीनाम्, नैशः, मार्गः, सवितुः, उदये, गत्युत्कम्पात्, अलक-पतितैः, मन्दारपुष्पैः, पत्रच्छेदैः, कर्णविभ्रंशिभिः, कनक-कमलैः, मुक्ता-जालैः, स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैः, हारैश्च, सूच्यते ॥ ९ ॥

व्याख्या—यत्र = अलकायाम्, कामिनीनाम् = अभिसारिकाणाम्, नैशः = निशासम्बन्धि, मार्गः = अध्वा, सवितुः = दिनकरस्य, उदये = उदिते, सति, गत्यु-त्कम्पात् = गमनसञ्चलनात्, अलक-पतितैः = चूर्णकुन्तलध्वस्तैः, मन्दार-पुष्पैः = मन्दारकुसुमैः, पत्रच्छेदैः = किसलयखण्डैः, कर्णविभ्रंशिभिः = श्रोत्रच्युतैः, कनक-कमलैः = स्वर्णपद्मैः, मुक्ताजालैः = मौक्तिक-सरैः, स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैः = कुच-प्रदेश-त्रुटित-तन्तुभिः, हारैश्च = स्रग्भिश्च, सूच्यते = ज्ञाप्यते ॥ ९ ॥

१८२ मेघदूतम्

शब्दार्थः— यत्र = जिस अलका में, कामिनीनाम् = अभिसारिकाओं का, नैशो मार्गः = रात्रि का मार्ग, सवितुः = सूर्य के, उदये = उदित होने पर, गत्युत्कम्पात् = चलने के समय हिलने के कारण, अलक-पतितैः = घुंघराले बालों से गिरे, मन्दार-पुष्पैः = मन्दार के फूलों के द्वारा, पत्रच्छेदैः = पत्तों के टुकड़ों से, कर्ण-विभ्रंशिभिः = कान से गिरे, कनक-कमलैः = स्वर्ण कमलों के द्वारा, मुक्ताजालैः = मोतियों की लरियों से, स्तनपरिसरच्छिन्न-सूत्रैः = और स्तन-प्रदेश से टूटे हुए सूत्र वाली, हारैश्च = मोती की मालाओं के द्वारा, सूच्यते = सूचित होता है ॥ ९ ॥

भावार्थः— हे मेघ ! यस्यामलकायामभिसारिकाणां रात्रिपन्याः सूर्योदये सति गमन-काले सञ्चलनेन चूर्ण-कुन्तलध्वस्तैः मन्दारकुसुमैः, मन्दार-किसलय-सकलैः, श्रोत्रच्युतैः स्वर्ण-पद्मैः मौक्तिकसरैः कुचप्रदेशेषु विच्छिन्नतन्तुभिः मौक्तिकस्रग्भिश्च सूच्यते ॥ ९ ॥

हिन्दी— हे मेघ ! जिस अलका में अभिसारिकाओं का रात्रि का मार्ग चलने के समय घुंघराले बालों से गिरे हुए मन्दार के फूलों से, मन्दार के पत्तों के टुकड़ों से, कान से गिरे स्वर्ण-कमलों से, (बालों में गुंथे) मोतियों के लड़ों से एवं स्तनप्रदेश पर टूटे हुए सूत्र वाली मोती की मालाओं से दिन में सूचित (अनुमानित) होता है ॥ ९ ॥

समासः— गत्या उत्कम्पः = गत्युत्कम्पः (तृ० तत्०) तस्मात् । अलकेभ्यः पतितानि = अलकपतितानि (प० तत्०) तैः । मन्दारस्य पुष्पाणि = मन्दार-पुष्पाणि (ष० तत्०) तैः । पत्राणां छेदाः = पत्रच्छेदाः (ष० तत्०) तैः । स्तनयोः परिसरः स्तनपरिसरः (ष० तत्०) । छिन्नानि सूत्राणि येषां ते = छिन्नसूत्राः (बहु०), स्तन-परिसरे छिन्नसूत्राः = स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्राः (स० तत्०) तैः ।

कोशः— मन्दारः पारिजातकः, इत्यमरः । अलकाश्चूर्ण-कुन्तलाः, इत्यमरः । पर्यन्तभूः परिसरः, इत्यमरः । स्वर्णं सुवर्णं कनकम्, इत्यमरः ।

उत्तरमेघः १८३

टिप्पणी—कामिनीनाम्— प्रशस्तः कामोऽस्यासामिति कामिन्यः तासाम्। चाणक्य ने "आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणाः। षड्गुणो व्यवहारश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः।" ऐसा स्त्रियों के सम्बन्ध में लिखा है। अतः स्त्री को कामिनी कहा जाता है, क्योंकि उनमें पुरुषों की अपेक्षा आठगुणा अधिक कामाऽऽवेश रहता है। यहाँ कामिनी का अर्थ सर्वसाधारण स्त्री नहीं अपितु "अभिसारिका" का ग्रहण होता है। नैशः— निशायां भवः नैशः यहाँ "निशा" शब्द से "तत्र भवः" इस सूत्र से अण् प्रत्यय और वृद्धि की गयी है। उत्कम्पः— "उत्" उपसर्गपूर्वक "कम्प" धातु से भाव में "घञ्" प्रत्यय करके "उत्कम्पः" ऐसा रूप निष्पन्न होता है। पतितः— "पत्" धातु से 'क्त' प्रत्यय करके "पतित" शब्द निष्पन्न होता है। कर्णविभ्रंशिभिः— कर्णेभ्यः विभ्रंशयन्तीति तच्छीलानि इस विग्रह में कर्ण उपपदक एवं "वि" उपसर्गपूर्वक "भ्रंश्" धातु से "णिनि" प्रत्यय करके उपपद समास करके "कर्णविभ्रंशिन्" ऐसा शब्द निष्पन्न होता है। उक्त रूप तृतीया के बहुवचन का है। सूच्यते— 'सूच्' धातु से "हेतुमति च" इस सूत्र से णिच् प्रत्यय लाकर पुनः धातु संज्ञा करके लट् लकार "णिचश्च" इस सूत्र से आत्मनेपद हो जायेगा, प्रथमपुरुष के एकवचन में सूच्यते ऐसा रूप बन जायेगा।

अलङ्कारः— यहाँ रात्रिमार्ग सूचन रूपी एक कार्य के लिए अलक से गिरे हुए मन्दार-पुष्प आदि अनेक कारणों का कथन होने के कारण "समुच्चय" अलङ्कार एवं गिरे हुए मन्दार पुष्पों के द्वारा रात्रि मार्ग रूप साध्य का ज्ञान होने से "अनुमान" अलङ्कार है ॥ ९ ॥

मत्वा देवं धनपतिसखं यत्र साक्षाद्वसन्तं प्रायश्चापं न वहति भयान्मन्मथः षट्पदज्यम् । सभ्रूभङ्ग-प्रहित-नयनैः कामिलक्ष्येष्वमोघै- स्तस्यारम्भश्चतुर-वनिता-विभ्रमैरेव सिद्धः ॥१०॥

अन्वयः— यत्र, मन्मथः, धनपतिसखम्, देवम्, साक्षात्, वसन्तम्, मत्वा,

१८४	मेघदूतम्

-भयात्, षट्पदज्यम्, चापम्, प्रायो, न, वहति। तस्य, आरम्भः, सभ्रूभङ्ग- -प्रहितनयनैः, कामिलक्ष्येषु, अमोघैः, चतुर-वनिता-विभ्रमैः, एव सिद्धः ॥ १० ॥

व्याख्या—हे मेघ ! यत्र = यस्यामलकायाम्, मन्मथः = मदनः, धनपति-सखम् = कुबेर-मित्रम्, देवम् = शिवम्, साक्षात् = सद्यः, वसन्तम् = वर्तमानम्, मत्वा = ज्ञात्वा, भयात् = त्रासात्, षट्पदज्यम् = भ्रमरमौर्वीकम्, चापम् = धनुः, प्रायः = अधिकांशतः, न वहति = न धारयति । यदि मन्मथः धनुर्न धारयति तस्य कार्यसिद्धिस्तर्हि कथं भवतीत्याकांक्षायामाह—तस्य = कामस्य, आरम्भः = व्यापारः, सभ्रूभङ्गप्रहितनयनैः = भ्रूभङ्गसहितप्रक्षिप्ता-वलोकनैः, कामिलक्ष्येषु = कामुकशरव्येषु, अमोघैः = सफलैः, अनिष्फलैरिति यावत् । चतुर-वनिताविभ्रमैः = पटुविलासिनीविलासैः, एव, सिद्धः = साधितः ॥ १० ॥

शब्दार्थः—यत्र = जिस अलका में, मन्मथः = कामदेव, धनपतिसखम् = कुबेर के मित्र, देवम् = शङ्कर को, साक्षात् = शरीर रूप से, वसन्तम् = निवास करते हुए, मत्वा = जानकर (न कि देखकर) भयात् = डर से, षट्पदज्यम् = भ्रमरों की ज्या (डोरी) वाले, चापम् = धनुष को, प्रायः न वहति = प्रायः नहीं धारण करता है, तस्य = कामदेव का, आरम्भः = कार्य (तो) सभ्रूभङ्गम् = भ्रूभङ्ग के साथ, प्रहितनयनैः = फेंकी गयी दृष्टि वाले (कटाक्ष), कामिलक्ष्येषु = कामुकपुरुष रूपी लक्ष्यों पर, अमोघैः = निष्फल नहीं होने वाले, चतुर-वनिता-विभ्रमैः = चतुर स्त्रियों के विलासों से ही, सिद्धः = पूरा हो जाता है ॥ १० ॥

भावार्थः—हे मेघ ! यस्यामलकायां कामदेवः स्वसुहृत्प्रेम्णा शङ्कर-शरीरेण वसन्तं ज्ञात्वा भीत्या प्रायः भ्रमरमौर्वीकं चापं न धारयति । तस्य व्यापारस्तु भ्रूभङ्गसहित-प्रक्षिप्तदृष्टिभिः कामिजनेष्वनिर्मोधैः पटुविलासिनी-विलासैः निष्पन्नो भवति ॥ १० ॥

हिन्दी—हे मेघ ! जिस अलका में कामदेव कुबेर के मित्र शङ्कर को शरीर धारण कर निवास करते हुए जानकर डर के कारण भ्रमरों की डोरी वाले धनुष को नहीं धारण करता है । उसका काम तो भ्रूभङ्ग के साथ फेंकी

उत्तरमेघः १८५

गयी दृष्टि वाले कामी लोगों पर अमोघ चतुर स्त्रियों के विलास से ही पूरा हो जाता है ॥ १० ॥

समासः—मतो मथः=मन्मथः ( ष० तत्० ) । धनस्य पतिः=धनपतिः ( ष० तत्० ) धनपतेः सखा =धनपतिसखः ( ष० तत्० ) तम् । षट् पदानि येषान्ते षट्पदाः ( बहु० ) षट्पदा एव ज्या यस्य स षट्पदज्यः ( बहु० ) तम् । भ्रुवोर्भङ्गः ( ष० तत्० ) भ्रूभङ्गेन सहितम् =सभ्रूभङ्गम् ( तुल्ययोग बहु० ) सभ्रूभङ्गं प्रहितानि =सभ्रूभङ्गप्रहितानि ( सुप्सुपेति समासः ) सभ्रूम-ङ्गानि नयनानि येषु तैः, सभ्रूभङ्गप्रहितनयनैः ( बहु० ) कामिन एव लक्ष्यानि तेषु = कामिलक्ष्येषु ( रूपक० ) न मोघाः = अमोघाः ( नञ्० ) तैः । चतुराश्च ताः वनिताः = चतुर-वनिताः ( कर्म० ) तासां विभ्रमाः चतुर-वनिता विभ्रमाः ( ष० तत्० ) तैः ।

कोशः—कुवेरस्त्र्यम्बकसखः, इत्यमरः । मदनो मन्मथो मारः, इत्यमरः । धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम्, इत्यमरः । स्त्रीणां विलास-विव्वोक-विभ्रमाः, इत्यमरः ।

टिप्पणी—देवः—दीव्यतीति देवः "दिव्" धातु से "पचाद्यच्" करके गुण करके देवः बनता है। वसन्तम्—निवासार्थक 'वस्' धातु से लट् लकार के स्थान पर "शतृ" आदेश करके नुमादि करके द्वि० विभक्ति में "वसन्तम्" ऐसा बनता है। षट्पदज्यम्—कवि-प्रसिद्धि है कि भ्रमरों की पंक्ति ही कामदेव के धनुष की प्रत्यञ्चा है । यह उचित भी है । यदि उसका धनुष "पुष्प" का है तो प्रत्यञ्चा भ्रमर की होगी ही । कामी—कामोऽस्त्यस्येति "कामी" यहाँ "अत इनिठनौ" इस सूत्र से इनि प्रत्यय हुआ है । सिद्धः—"सिध्" धातु से क्त प्रत्यय लाकर "सिद्धः" निष्पन्न होता है ।

अलङ्कारः—इस श्लोक में कामियों में लक्ष्यत्व का आरोप होने से रूपक एवं भ्रमररूपी प्रत्यञ्चावाली धनुष यद्यपि धारणयोग्य है फिर भी उसका निषेध अर्थात् सम्बन्ध में असम्बन्ध की उक्ति होने के कारण अतिशयोक्ति अलङ्कार

१८६ | मेघदूतम्

है। एवं दोनों के अङ्गाङ्गिभावतया रहने के कारण "संकर" अलङ्कार है ॥ १० ॥

वासश्चित्रं मधु नयनयोर्विभ्रमादेशदक्षं
पुष्पोद्भेदं सह किसलयैर्भूषणानां विकल्पान् ।
लाक्षारागं चरणकमलन्यासयोग्यं च यस्या-
मेकः सूते सकलमबलामण्डनं कल्पवृक्षः ॥११॥

अन्वयः—यस्याम्, चित्रं, वासः, नयनयोः, विभ्रमाऽऽदेशदक्षम्, मधु, किसलयैः, सह, पुष्पोद्भेदम्, भूषणानाम्, विकल्पान्, चरणकमलन्यासयोग्यम्, लाक्षारागम्, च सकलम्, अबलामण्डनम्, एकः, कल्पवृक्षः, सूते ॥ ११ ॥

व्याख्या—यस्याम् = अलकायाम्, चित्रम् = विविध-वर्णम्, वासः = वस्त्रम्, नयनयोः = अक्ष्णोः, विभ्रमादेशदक्षम् = विलास-शिक्षण-चतुरम्, मधु = मद्यम्, किसलयैः = नूतनपल्लवैः, सह = साकम्, पुष्पोद्भेदम् = कुसुमोद्गमम्, भूषणानाम् = अलङ्काराणाम्, विकल्पान् = प्रकारान्, चरणकमलन्यासयोग्यम् = पादपद्मालङ्कृतियोग्यम्, लाक्षारागम् = अलक्त-रागम्, च = तथा, सकलम् = सम्पूर्णम्, चतुर्विधमपीत्यर्थः । अबलामण्डनम् = वनिता-प्रसाधननिचयम्, एकः = केवलः, एकाकीत्यर्थः । कल्पवृक्षः = कल्पतरुः, सूते = उत्पादयति ॥ ११ ॥

शब्दार्थः—यस्याम् = जिस अलका में, चित्रं = रंग-बिरंगे, वासः = वस्त्र, नयनयोः—आँखों को, विभ्रमादेशदक्षम् = विलासों की शिक्षा देने में निपुणः, मधु = मद्य, किसलयैः = नवीन पल्लवों के, सह = साथ, पुष्पोद्भेदम् = फूलों का आविर्भाव, भूषणानाम् = गहनों का, विकल्पान् = भेद (प्रकार) । चरणकमलन्यासयोग्यम् = और चरण-कमल में लगाने योग्य, लाक्षारागं च = महावर (आलता) रंग, सकलम् = सभी, अबलामण्डनम् = स्त्रियों की प्रसाधन सामग्री, एकः = एक, कल्पवृक्षः = कल्पवृक्ष (ही), सूते = उत्पन्न करता है ॥ ११ ॥

उत्तरमेघः १८७

**भावार्थः—**हे मेघ ! यस्यामलकायामेकः कल्पवृक्ष एव विविध-वर्णं वस्त्रम्, नेत्रयोः विलास-शिक्षण-निपुणं मद्यम्, किसलयैः साकं कुसुमाविर्भावम् भूषणानामनेकभेदान्, पादपद्मालङ्कृतियोग्यमालक्तकरसमित्यर्थः सर्वमेव वनिताप्रसाधन-समूहमुत्पादयति ॥ ११ ॥

**हिन्दी—**हे मेघ ! जिस अलका में एक कल्पवृक्ष ही, अनेक रंग के वस्त्र, आँखों को विलास की शिक्षा देने में कुशल-मद्य, नवीन पत्तों के साथ फूलों का आविर्भाव, अनेक प्रकार के आभूषण और चरण-कमल में लगाये जाने योग्य महावर या मेहदी, इस तरह स्त्रियों की सम्पूर्ण प्रसाधन-सामग्री को उत्पन्न करता है ॥ ११ ॥

**समासः—**विभ्रमाणां आदेशः = विभ्रमादेशः ( ष० तत्० ) तस्मिन् दक्षः = विभ्रमादेशदक्षः ( स० तत्० )। पुष्पाणाम् उद्भेदः = पुष्पोद्भेदः ( ष० तत् ० ) तम् । चरणौ कमले इव चरणकमलम्, ( उपमितकर्म ) तयोर्न्यासः चरणकमल-न्यासः ( ष० तत्० ) तस्मिन् योग्यम् चरणकमलन्यासयोग्यम् ( स० तत्०) तम् । अविद्यमानं बलं यस्या सा अबला ( न० बहु० ), तासां अबलानां मण्डनं अब-लामण्डनम् ( ष० तत्० )।

**कोशः—**वस्त्रमाच्छादनं वासश्चैलं वसनमंशुकम्, इत्यमरः । मधुमद्ये पुष्प-रसे क्षोद्रेऽपि, इत्यमरः । परिष्कारो विभूषणम् मण्डनञ्च, इत्यमरः । एकाकीत्वेव एककः, इत्यमरः ।

टिप्पणी—आदेशः—"आङ्" उपसर्गपूर्वक "दिश्" धातु से घञ् प्रत्यय करके "आदेशः" ऐसा निष्पन्न होता है । उद्भेदः—"उद्" उपसर्गपूर्वक "भिद्" धातु से "घञ्" प्रत्यय करके "उद्भेदः" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । भूषणम्—"भूष्" धातु से करण में "करणाधिकरणयोश्च" इस सूत्र से "ल्युट्" प्रत्यय करके "भूषण" शब्द निष्पन्न होता है । **रागः—**रज्यतेऽनेन इस विग्रह में रागार्थक "रञ्ज्" धातु से करण अर्थ में "घञ्" प्रत्यय से "रागः" रूप निष्पन्न

१८८ मेघदूतम्

हुआ है। सूते—अभिषव “षूङ्” धातु के लट्लकार के प्रथम पुरुष के एक-वचन का यह रूप है।

अलङ्कारः—यहाँ अंग, वास, अलङ्कार, मद्य आदि बहुत-से कार्य एक कल्प-वृक्ष के हैं, अतः “तुल्ययोगिता” अलङ्कार है। तथा “चरणकमल” यहाँ लुप्तोपमा है, एवं अलङ्कारों का अङ्गाङ्गिभाव होने से “संकर” अलंकार है ॥ ११ ॥

तत्रागारं धनपतिगृहानुत्तरेणास्मदीयं दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्चारुणा तोरणेन । यस्योपान्ते कृतकतनयः कान्तया वर्धितो मे हस्तप्राप्यस्तबकनमितो बालमन्दार-वृक्षः ॥१२॥

अन्वयः—तत्र, धनपतिगृहान्, उत्तरेण, अस्मदीयम्, आगारम्, सुरपति-धनुश्चारुणा, तोरणेन, दूरात्, लक्ष्यम् । यस्य, उपान्ते, मे, कान्तया, वर्द्धितः, कृतकतनयः, हस्तप्राप्यस्तबक नमितः, बालमन्दारवृक्षः, ( वर्तते ) ॥ १२ ॥

व्याख्या—इतः पूर्वं अलकावर्णनङ्कृतमतः स्वभवन-वर्णनङ्करोति यक्षः तत्र = अलकायाम्, धनपतिगृहान् = कुबेरहर्म्यान्, उत्तरेण = उदीच्या, अस्मदीयम् = मामकीनम्, आगारम् = गृहम्, सुरपतिधनुश्चारुणा = इन्द्रचाप-मनोहरेण, तोरणेन = बहिर्द्वारेण, दूराल्लक्ष्यम् = विप्रकृष्टादपि दृश्यम्, (अस्ति) । यस्य = भवनस्य, उपान्ते = समीपे, मे = मम, कान्तया = प्रियया, वर्द्धितः = एधितः, पोषित इत्यर्थः, कृतकतनयः = कृत्रिम-पुत्रः, हस्तप्राप्यस्तबक-नमितः = करावलम्बनयोग्यकदम्बकनम्रीभूतः, बालमन्दारवृक्षः = बालसुरतरुः (विद्यते) ।

शब्दार्थः—तत्र = उस अलका में, धनपतिगृहान् = कुबेर के घर से, उत्तरेण = उत्तर दिशा की ओर, अस्मदीयम् = मेरा, आगारम् = घर, सुरपति-धनुश्चारुणा = इन्द्रधनुष की तरह सुन्दर, तोरणेन = बाहर के दरवाजे के द्वारा, दूरात् = दूर से भी, लक्ष्यम् = देखने योग्य (जिसे देख सकते) हैं । यस्य = जिस, मेरे घर के, उपान्ते = समीप में, मे = मेरी, कान्तया = प्रिया के द्वारा

उत्तरमेघः १८९

वर्द्धितः=पाला गया ( बढ़ाया गया ), कृत्रिमपुत्रः=दत्तकपुत्र, हस्तप्राप्य-स्तबकनमितः=हाथ से पाने योग्य गुच्छों से झुका हुआ, बालमन्दारवृक्षः=नया मन्दार का वृक्ष है ।

**भावार्थः—**हे मेघ ! धनगृहादुत्तरस्यां दिशि इन्द्रचाप-सुन्दरेण बहिर्द्वारेण दृश्यं मे गेहमस्ति । यस्य समीपे मत्प्रिया-दत्तकपुत्र इव वर्धितो बालमन्दारवृक्षोऽस्ति ॥ १२ ॥

**हिन्दी—**हे मेघ, कुबेर के घर से उत्तर दिशा की ओर, इन्द्रधनुष के समान बाहरी दरवाजे के द्वारा दूर से भी देखने ( पहचानने ) योग्य मेरा घर है । जिसके समीप मेरी प्रिया के द्वारा दत्तक पुत्र की तरह बढ़ाया गया, हाथ से पाने योग्य गुच्छों वाला नया मन्दार का वृक्ष है ॥ १२ ॥

**समासः—**धनानां पतिः धनपतिः ( ष० तत् ० ) तस्य गृहाः धनपतिगृहाः ( ष० तत् ० ) तान् । सुराणां पतिः सुरपतिः ( ष० तत् ० ) तस्य धनुः=सुरपतिधनुः ( ष० तत् ० ) तदिव चारु=सुरपतिधनुश्चारु ( उपमितकर्म ० ) ते । कृतकश्वासौ तनयः कृतकतनयः ( कर्म ) हस्तेन प्राप्याः=हस्तप्राप्याः ( तृ० तत् ० ) हस्तप्राप्याश्च ते स्तबकाः = हस्त-प्राप्यस्तबकाः ( कर्म ) तैः नमितः हस्तप्राप्यस्तबकनमितः ( तृ० तत् ० )। बालश्वासौ मन्दारवृक्षश्च बालमन्दारवृक्षः ( कर्म ० )।

**कोशः—**गृहाः पुंसि च भूम्न्येव, इत्यमरः । निशान्त-वस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम्, इत्यमरः । स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः, इत्यमरः । विद्यादगारमागारम्, इति द्विरूप कोशः ।

**टिप्पणी—धनपतिगृहान्—**यहाँ "एनपा द्वितीया" से द्वितीया विभक्ति हुई है, क्योंकि "उत्तरेण" इस एनप् प्रत्ययान्त का योग है । **अस्मदीयम्=**अस्माकमिदम् इस विग्रह में "अस्मद्" शब्द की "त्यदादीनि च" इस सूत्र से वृद्धि संज्ञा करके "वृद्धाच्छः" इस सूत्र से "छ" प्रत्यय हुआ और उसके स्थान

१३ मे० दू०

१९०	मेघदूतम्

पर “आयनेयीनीयियः फढखछघां प्रत्ययादीनाम्” इस सूत्र से “ईय आदेश करके “अस्मदीय” ऐसा रूप निष्पन्न होता है (अस्मद् + ईय)। लक्ष्यम्– णिजन्त लक्षि धातु से “ण्यत्” प्रत्यय करके “लक्ष्य” ऐसा रूप साधु होता है। वर्धितः–वर्धनाथंक “वृध्” धातु से “क्त” प्रत्यय करके गुणादि करके “वर्धित” ऐसा रूप बना है। कृतकः—कृत एव कृतकः “कृत” शब्द से स्वार्थ में कन् प्रत्यय हुआ है। नमितः—णिजन्त “नमि” धातु से “क्त” प्रत्यय करके “नमितः” ऐसा रूप बनता है।

अलङ्कारः–“सुरपति-धनुश्चारुणा” यहाँ “लुप्तोपमा” अलङ्कार है ॥१२॥

वापी चास्मिन् मरकत-शिलाबद्ध-सोपान-मार्गा
हैमैश्छन्ना विकचकमलैः स्निग्धवैदूर्य-नालैः ।
यस्यास्तोये कृत-वसतयो मानसं सन्तिकृष्टं
नाध्यासन्ति व्यपगतशुचस्त्वामपि प्रेक्ष्य हंसाः ॥१३॥

अन्वयः–अस्मिन्, मरकत-शिला-बद्धसोपानमार्गा, स्निग्धवैदूर्यनालैः, हैमैः, विकच-कमलैः, छन्ना, वापी च । यस्याः, तोये, कृतवसतयः, हंसाः, त्वाम्, प्रेक्ष्य, अपि व्यपगतशुचः, सन्तिकृष्टम्, मानसम्, न अध्यासन्ति ।

व्याख्या–अस्मिन् = मद्भवने, मरकत-शिला-बद्ध-सोपानमार्गा = गारुत्मतमणिशिलानिर्मिताऽवतरणमार्गा, स्निग्धवैदूर्यनालैः = मसृणविदूरमणिनालैः, हैमैः = सौवर्णैः, विकचकमलैः = प्रफुल्लपद्मैः, छन्ना = अभिव्याप्ता, वापी च = दीर्घिका च (अस्ति)। यस्याः = दीर्घिकायाः, तोये = जले, कृतवसतयः = रचित-निवासाः, हंसाः = चक्राङ्गाः, त्वाम् = मेघम्, प्रेक्ष्य अपि = दृष्ट्वा अपि व्यपगतशुचः = नष्टशुचाः (सन्तः), संनिकृष्टम् = संनिहितम्, मानसम् = मानस-सरोवरम्, न डध्यासन्ति = न स्मरिष्यन्ति ॥ १३ ॥

उत्तरमेघः १९१

शब्दार्थः—अस्मिन् = इस मेरे घर में, मरकतशिला-बद्धसोपानमार्गा = मरकतमणि से निर्मित सीढ़ियों वाली, स्निग्धवैदूर्यनालैः = चिकने वैदूर्य रत्न के नाले वाले, हैमैः = स्वर्णनिर्मित (सुनहले), विकचकमलैः = प्रफुल्लितकमलों से, छन्ना = ढँकी हुई, वापी = बावली (है) यस्याः = जिस वापी के, तोये = जल में, कृतवसतयः = रहने वाले, हंसाः = हंसगण, त्वाम् = तुमको, प्रेक्ष्य अपि = देखकर भी, व्यपगतशुचः = शोकरहित होकर, संनिकृष्टम् = समीप में विद्यमान, मानसम् = मानसरोवर को, न अध्यास्यन्ति = स्मरण नहीं करेंगे ॥ १३ ॥

भावार्थः—मद्गृहे मरकतमणि-मयसोपानपन्था मसृणवैदूर्यमणिनालैः सौवर्णैः विकसितपद्मैः व्याप्ता वापी अस्ति। यस्याः जले निवसिता हंसा त्वामवेक्ष्याऽपि समीपस्थमपि मानसं सरः व्यपगतदुःखाः सन्तः न स्मरिष्यन्ति ॥१३॥

हिन्दी—(हे मेघ !) मेरे घर में मरकतमणि से बनी सीढ़ीवाली, चिकने वैदूर्यमणि के नाल वाले विकसित स्वर्ण कमलों से व्याप्त वापी है। जिस वापी के जल में निवास करने वाले हंस शोकरहित होकर, तुमको देखकर भी समीप में स्थित मानसरोवर का स्मरण नहीं करेंगे ॥ १३ ॥

समासः—मरकतान्येव शिलाः = मरकतशिलाः (रूपक) ताभिः बद्धः = मरकतशिलाबद्धः (तृ० तत्०), सोपानानां मार्गः = सोपानमार्गः (ष० तत्०), मरकतशिलाबद्धः सोपानमार्गो यस्याः सा मरकतशिला-बद्ध-सोपान-मार्गा (बहु०)। स्निग्धानि वैदूर्याणि नालानि येषां तानि = स्निग्धवैदूर्यनालानि (बहु०) तैः। विकचानि च तानि कमलानि विकचकमलानि (कर्म०) तैः। कृता वसतिर्यैः ते कृतवसतयः (बहु०)। व्यपगता शुक् येषां ते व्यपगतशुचः (कर्म०)।

कोशः—आरोहणं स्यात्सोपानम्, इत्यमरः। गारुत्मतं मरकतमणिरश्मगर्भो हरिन्मणिः, इत्यमरः। वापी तु दीर्घिका, इत्यमरः। मन्युशोको तु शुक् स्त्रियाम्, इत्यमरः। समीपे निकटऽऽसन्न सन्निकृष्टं समीडवत्, इत्यमरः।

११२ मेघदूतम्

टिप्पणी-वैदूर्या- "विदूरात्प्रभवन्ति" इस विग्रह में "विदूराञ्ञ्यः" इस सूत्र से "विदूर" शब्द से "ञ्य" प्रत्यय करके आदिवृद्धि करके "वैदूर्यं" शब्द निष्पन्न होता है । "विदूर" एक पर्वत है । वहाँ पर होने वाले मणियों को वैदूर्यमणि कहते हैं । हैमः- हेम्नो विकारः इस विग्रह में "तस्य विकारः" इस सूत्र से "अण्" प्रत्यय करके "हैमः" शब्द निष्पन्न होता है । छन्ना- णिजन्त 'छदि' धातु से "क्त" प्रत्यय करके "छन्न" रूप बनाया जाता है । प्रेक्ष्यः- "प्र" उपसर्गपूर्वक "क्षि" धातु से क्त्वा प्रत्यय करके उसके स्थान पर "ल्यप्" करके प्रेक्ष्य रूप निष्पन्न होता है । व्यपगतः- "वि" एवं "अप" उपसर्गपूर्वक "गम्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "व्यपगत" शब्द निष्पन्न होता है । संनिकृष्टम्- "कृष्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "सन्निकृष्ट" रूप निष्पन्न होता है । ऐसी कवि प्रसिद्धि है कि वर्षाऋतु में जल के गन्दा हो जाने के कारण हंस लोग "मानसरोवर" चले जाते हैं, परन्तु यहाँ के घर की वापी का जल ही इतना स्वच्छ है कि हंस लोग मेघ को देखकर अर्थात् वर्षाऋतु जानकर भी मानसरोवर जाने की कौन बात, उसका स्मरण भी नहीं करते हैं ।

अलङ्कारः- यहाँ वर्षाऋतु रूप कारण के होने पर भी मानसरोवर स्मरण रूप कार्य के न होने से "विशेषोक्ति" अलङ्कार है । एवं लोकोत्तर सम्पत्ति का वर्णन होने से "उदात्त" अलङ्कार भी है । इस तरह दोनों के अंगांगि-भावतया स्थित होने से "संकर" अलङ्कार हुआ ॥ १३ ॥

तस्यास्तीरे रचितशिखरः पेशलैरिन्द्रनीलैः क्रीडाशैलः कनककदलीवेष्टन-प्रेक्षणीयः । मद्गेहिन्याः प्रिय इति सखे ! चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततडितं त्वां तमेव स्मरामि ॥१४॥

अन्वयः- तस्याः, तीरे, पेशलैः, इन्द्रनीलैः, रचित-शिखरः, कनककदलीवेष्टन-

उत्तरमेघः १९३

प्रेक्षणीयः, क्रीडाशैलः, (अस्ति) हे सखे ! उपान्तस्फुरिततडितम्, त्वाम्, प्रेक्ष्य, मद्गेहिन्याः, प्रिय इति, कातरेण, चेतसा, तमेव, स्मरामि ॥ १४ ॥

व्याख्या—तस्याः = दीर्घिकायाः, तीरे = तटे, पेशलैः = सुन्दरैः, इन्द्रनीलैः = इन्द्रनीलनामक रत्नैः, रचित-शिखरः = निर्मितशृङ्गः, कनककदलीवेष्टन-प्रेक्षणीयः = हैमरम्भापरिवेशावलोकनीयः, क्रीडाशैलः = केलिगिरिः अस्तीति भावः । हे सखे ! = हे मित्र ! उपान्तस्फुरिततडितम् = समीपस्फुरितविद्युतम्, त्वाम् = मेघम्, प्रेक्ष्य = दृष्ट्वा, मद्गेहिन्याः = मत्प्रियायाः, प्रियः = अभीष्टः, इति = अतः कातरेण = कादर्ययुक्तेन, चेतसा = मनसा, तमेव = क्रीडापर्वतमेव, स्मरामि = स्मरणङ्करोमि ॥ १४ ॥

शब्दार्थः—तस्याः = उस वापी के, तीरे = तीर पर, पेशलैः = सुन्दर, इन्द्रनीलैः = इन्द्रनीलमणियों से, रचितशिखरः = बने हुए शिखरों वाला, कनक-कदली-वेष्टन-प्रेक्षणीयः = स्वर्ण (सुनहले) केले के वृक्षों से परिवेष्टित होने से देखनेयोग्य, क्रीडाशैलः = केलिपर्वत (खलक पर्वत) है। हे सखे ! = हे मित्र ! उपान्तस्फुरिततडितम् = जिसके समीप चमकती हुई बिजली है (ऐसे), त्वाम् = तुमको, प्रेक्ष्य = देखकर, मद्गेहिन्याः = मेरी-प्रिया का, प्रियः = वह पर्वत प्रिय है, इति = इस कारण, कातरेण = कातर, चेतसा = मनसे, तमेव = उसी क्रीडापर्वत का, स्मरामि = स्मरण कर रहा हूँ ॥ १४ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! मद्गेहवर्तिवाप्याः तटे इन्द्रनीलमणि-विरचितशृङ्गः स्वर्णरम्भापरिवेष्टन-दर्शनीयः क्रीडापर्वतो विद्यते । हे मित्र ! पार्श्वस्फुरितविद्युतम् ( कान्तासहितमितिभावः ) त्वां विलोक्य सः क्रीडापर्वतः मत्प्रियायाः प्रिय इति हेतुना तं क्रीडापर्वतमेव कातरेण मनसा स्मरामि ॥ १४ ॥

हिन्दी—( हे मेघ ! ) मेरे घर की वापी के तट पर इन्द्रनीलमणि से बने शिखरों वाला, स्वर्ण ( सुनहले ) केले के वृक्षों से घिरे होने के कारण दर्शनीय

१९४ मेघदूतम्

क्रीड़ापर्वत है। हे मित्र ! जिसके पास में बिजली चमक रही है ऐसे तुम्हें देखकर यह क्रीड़ापर्वत मेरी प्रिया का प्रिय है, इसलिए उसी का स्मरण कर रहा हूँ ॥ १४ ॥

समासः—रचितानि शिखराणि यस्य सः रचितशिखरः (बहु०) कनकस्य कदल्यः = कनककदल्यः (ष० तत्०) तासां वेष्टनम् = कनककदलीवेष्टनम् ( ष० तत्० ) तेन प्रेक्षणीयः = कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः ( तृ० तत्० ) । क्रीडार्थः शैलः = क्रीडाशैलः ( मध्यमपदलोपी० ) । स्फुरिताः तडितः यस्य स स्फुरित-तडित् ( बहु० ) उपान्तेषु स्फुरिततडित् = उपान्तस्फुरिततडित् (स० तत्०) तम् । मम गेहिनी = मद्गेहिनी ( ष० तत्० ) तस्याः ।

कोशः—चारौ दक्षे च पेशलः, इत्यमरः । चित्तन्तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः, इत्यमरः । कदलीवारणबुसा रम्भामोचांशुमत्फलाः, इत्यमरः ।

टिप्पणी—प्रेक्षणीयम्—"प्र" उपसर्गपूर्वक "ईक्ष्" धातु से "तव्य-तव्यानीयर" इस सूत्र से "अनीयर्" प्रत्यय होकर प्रेक्षणीयम् ऐसा रूप निष्पन्न होता है । प्रेक्ष्य—यह शब्द भी "प्र" उपसर्गपूर्वक "ईक्ष्" धातु से क्त्वा प्रत्यय लाकर उसके स्थान में ल्यप् करके "प्रेक्ष्य" ऐसा रूप बनता है । गेहिनी—गेहमस्त्यस्याः इस विग्रह में "गेह" शब्द से इनि प्रत्यय करके स्त्रीत्व की विवक्षा में ङीप् करके "गेहिनी" शब्द निष्पन्न होता है । एव—"एव" शब्द का (१) अयोगव्यवच्छेद (२) अन्ययोगव्यवच्छेद (३) अत्यन्ताऽयोगव्यवच्छेद—इस प्रकार तीन व्यवच्छेद अर्थ समझे जाते हैं। प्रकृत में "तमेव स्मरामि" यहाँ अन्ययोगव्यवच्छेद है, अर्थात् उस क्रीड़ापर्वत से अन्य दूसरे पर्वतों का व्यवच्छेद हो रहा है, अभिप्राय यह है कि "उस क्रीड़ापर्वत का स्मरण कर रहा हूँ, किसी दूसरे पर्वत का नहीं ।"

अलङ्कारः—इस श्लोक में "तमेव स्मरामि" इस जगह "स्मरण" अलङ्कार है एवं "इन्द्रनीलैः रचितशिखरः" इत्यादि स्थलों पर "उदात्त" अलङ्कार है । एवं दोनों का अङ्गाङ्गिभाव होने से "संकर" अलङ्कार है ॥१४॥

उत्तरमेघः १९५

रक्ताशोकश्चलकिसलयः केसरश्चात्र कान्तः
प्रत्यासन्नौ कुरबकवृतेर्माधवीमण्डपस्य ।
एकः सख्यास्तव सह मया वामपादाभिलाषी
काङ्क्षत्यन्यो वदनमदिरां दोहदच्छद्मनास्याः ॥१५॥

अन्वयः—अत्र, कुरबकवृतेः, माधवीमण्डपस्य, प्रत्यासन्नौ, चलकिसलयः
रक्ताशोकः, कान्तः, केसरश्च, एकः, मया, सह, तव, सख्याः, वामपादाभिलाषी,
अन्यः, दोहदच्छद्मना, अस्याः, वदनमदिराम्, काङ्क्षति ॥ १५ ॥

व्याख्या—अत्र = क्रीडाशैले, कुरबकवृतेः = कुरबकपरिवेष्टनस्य, माधवी-
मण्डपस्य = अतिमुक्तनिकुञ्जस्य, प्रत्यासन्नौ = समीपस्थौ, चलकिसलयः = चञ्चल-
नूतनपल्लवः, रक्ताशोकः = अशोकवृक्षविशेषः, कान्तः = सुन्दरः, केसरश्च =
बकुलवृक्षश्च ( स्तः )। एकः = तयोरन्यतरः, मया = यक्षेण, सह = साकम्,
तव = मेघस्य, सख्याः = सखिप्रियायाः, मत्प्रियायाः इति भावः । वामपादा-
भिलाषी = सव्येतरचरण-प्रहारच्छुकः, अन्यः = बकुलवृक्षः, दोहदच्छद्मना =
वृक्षादिसंस्कारव्याजेन, अस्याः = त्वत्सख्याः, वदनमदिराम् = मुखमद्यम्,
काङ्क्षति = अभिलषति ॥

शब्दार्थः—अत्र = उस क्रीडा-पर्वत पर, कुरबकवृतेः = कुरबक के घेरा
वाले, माधवीमण्डपस्य = माधवी ( अतिमुक्ता ) के निकुञ्ज के, प्रत्यासन्नौ =
समीप में, चलकिसलयः = चञ्चल किसलय वाला, रक्ताशोकः = लाल अशोक
का वृक्ष, कान्तः = सुन्दर, केसरश्च = बकुलवृक्ष है । एकः = उन दोनों में
पहला अशोकवृक्ष, मया सह = मेरे साथ, तव = तुम्हारी, सख्या = सखी के
( मेरी प्रिया का ), वामपादाभिलाषी = बायें चरण के प्रहार का इच्छुक (है),
अन्यः = और दूसरा बकुलवृक्ष, दोहदच्छद्मना = दोहद-संस्कार के बहाने
अस्याः = उस तुम्हारी सखी के, वदनमदिराम् = मुँह की मदिरा की, काङ्क्षति =
चाहता है ॥

१९६ | मेघदूतम्

भावार्थः—हे मेघ ! तस्मिन् क्रीडापर्वते कुरबकवृक्षावेष्टितस्य मालती-निकुञ्जस्य चञ्चलकिसलयः रक्ताऽशोकः मनोहरः बकुलश्च समीपस्थौ वर्तेते । तयोरेकः रक्ताशोकः मया साकं त्वत्सख्याः ( मत्प्रियायाः ) वामचरण-प्रहारम्, अपरो बकुलश्च मुखमद्यञ्चाकाङ्क्षति ॥ १५ ॥

हिन्दी—हे मेघ ! उस क्रीड़ापर्वत पर कुरबक के बाड़े ( घेरे ) से घिरे मालती-निकुञ्ज के समीप चञ्चल किसलय वाला रक्त अशोक और सुन्दर बकुल वृक्ष हैं । उनमें अशोक मेरे साथ तेरी सखी अर्थात् मेरी प्रिया के बायें पैर के प्रहार को, एवं बकुल उसकी मुँह की मदिरा को चाहता है ।

समासः—कुरबका एव वृत्तिः यस्य सः—कुरबकवृत्तिः ( बहु० ) तस्य । माधवीनां मण्डपः=माधवीमण्डपः ( ष० तत्० ) तस्य । चलानि किसलयानि यस्य सः चलकिसलयः ( बहु० ) रक्तश्चासौ अशोकः रक्ताशोकः ( कर्म० ) वामश्चासौ पादः = वामपादः ( कर्म० ) वामपादमभिलषति तच्छीलः इति वामपादाभिलाषी (उपपद०) । दोहदस्य छद्म = दोहदछद्म (ष० तत्०) तेन ।

कोशः—अतिमुक्तः पुण्ड्रकस्याद्वासन्ती माधवी लताः, इत्यमरः । अथ केसरे बकुलो वञ्जुलः, इत्यमरः । कपटोऽस्त्री व्याजदम्भोपधयश्छद्मकैतवे, इत्यमरः ।

टिप्पणी—कुरबक—यह वसन्तऋतु में खिलनेवाला पुष्प-विशेष है । प्रत्यासन्नौ—'प्रति' एवं "अ" उपसर्गपूर्वक "सद्" धातु से 'क्त' प्रत्यय लाकर द्विवचन में प्रत्यासन्नौ ऐसा रूप बनता है । माधवी—मधौ भवा इस विग्रह में "मधु" शब्द से "तत्र भवः" इस सूत्र से अण् प्रत्यय करके स्त्रीत्व विवक्षा में ङीप् करके वृद्ध्यादि करके माधवी रूप निष्पन्न होता है । चलानि--चलन्तीति चलानि संचलन अर्थ में विद्यमान "चल" धातु से "नन्दिग्रहिपचादिभ्यः" इस सूत्र से पचादित्वात् अच् प्रत्यय करके नपुंसकत्व की विवक्षा में बहुवचन में "चलानि" रूप निष्पन्न होता है । रक्ताशोकः—अशोक दो प्रकार के होते हैं ( १ ) श्वेत पुष्पवाला ( २ ) रक्त पुष्पवाला । श्वेत पुष्पवाला अनुष्ठान