मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

१८६ | मेघदूतम्

है। एवं दोनों के अङ्गाङ्गिभावतया रहने के कारण "संकर" अलङ्कार है ॥ १० ॥

वासश्चित्रं मधु नयनयोर्विभ्रमादेशदक्षं
पुष्पोद्भेदं सह किसलयैर्भूषणानां विकल्पान् ।
लाक्षारागं चरणकमलन्यासयोग्यं च यस्या-
मेकः सूते सकलमबलामण्डनं कल्पवृक्षः ॥११॥

अन्वयः—यस्याम्, चित्रं, वासः, नयनयोः, विभ्रमाऽऽदेशदक्षम्, मधु, किसलयैः, सह, पुष्पोद्भेदम्, भूषणानाम्, विकल्पान्, चरणकमलन्यासयोग्यम्, लाक्षारागम्, च सकलम्, अबलामण्डनम्, एकः, कल्पवृक्षः, सूते ॥ ११ ॥

व्याख्या—यस्याम् = अलकायाम्, चित्रम् = विविध-वर्णम्, वासः = वस्त्रम्, नयनयोः = अक्ष्णोः, विभ्रमादेशदक्षम् = विलास-शिक्षण-चतुरम्, मधु = मद्यम्, किसलयैः = नूतनपल्लवैः, सह = साकम्, पुष्पोद्भेदम् = कुसुमोद्गमम्, भूषणानाम् = अलङ्काराणाम्, विकल्पान् = प्रकारान्, चरणकमलन्यासयोग्यम् = पादपद्मालङ्कृतियोग्यम्, लाक्षारागम् = अलक्त-रागम्, च = तथा, सकलम् = सम्पूर्णम्, चतुर्विधमपीत्यर्थः । अबलामण्डनम् = वनिता-प्रसाधननिचयम्, एकः = केवलः, एकाकीत्यर्थः । कल्पवृक्षः = कल्पतरुः, सूते = उत्पादयति ॥ ११ ॥

शब्दार्थः—यस्याम् = जिस अलका में, चित्रं = रंग-बिरंगे, वासः = वस्त्र, नयनयोः—आँखों को, विभ्रमादेशदक्षम् = विलासों की शिक्षा देने में निपुणः, मधु = मद्य, किसलयैः = नवीन पल्लवों के, सह = साथ, पुष्पोद्भेदम् = फूलों का आविर्भाव, भूषणानाम् = गहनों का, विकल्पान् = भेद (प्रकार) । चरणकमलन्यासयोग्यम् = और चरण-कमल में लगाने योग्य, लाक्षारागं च = महावर (आलता) रंग, सकलम् = सभी, अबलामण्डनम् = स्त्रियों की प्रसाधन सामग्री, एकः = एक, कल्पवृक्षः = कल्पवृक्ष (ही), सूते = उत्पन्न करता है ॥ ११ ॥