मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

उत्तरमेघः १८५

गयी दृष्टि वाले कामी लोगों पर अमोघ चतुर स्त्रियों के विलास से ही पूरा हो जाता है ॥ १० ॥

समासः—मतो मथः=मन्मथः ( ष० तत्० ) । धनस्य पतिः=धनपतिः ( ष० तत्० ) धनपतेः सखा =धनपतिसखः ( ष० तत्० ) तम् । षट् पदानि येषान्ते षट्पदाः ( बहु० ) षट्पदा एव ज्या यस्य स षट्पदज्यः ( बहु० ) तम् । भ्रुवोर्भङ्गः ( ष० तत्० ) भ्रूभङ्गेन सहितम् =सभ्रूभङ्गम् ( तुल्ययोग बहु० ) सभ्रूभङ्गं प्रहितानि =सभ्रूभङ्गप्रहितानि ( सुप्सुपेति समासः ) सभ्रूम-ङ्गानि नयनानि येषु तैः, सभ्रूभङ्गप्रहितनयनैः ( बहु० ) कामिन एव लक्ष्यानि तेषु = कामिलक्ष्येषु ( रूपक० ) न मोघाः = अमोघाः ( नञ्० ) तैः । चतुराश्च ताः वनिताः = चतुर-वनिताः ( कर्म० ) तासां विभ्रमाः चतुर-वनिता विभ्रमाः ( ष० तत्० ) तैः ।

कोशः—कुवेरस्त्र्यम्बकसखः, इत्यमरः । मदनो मन्मथो मारः, इत्यमरः । धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम्, इत्यमरः । स्त्रीणां विलास-विव्वोक-विभ्रमाः, इत्यमरः ।

टिप्पणी—देवः—दीव्यतीति देवः "दिव्" धातु से "पचाद्यच्" करके गुण करके देवः बनता है। वसन्तम्—निवासार्थक 'वस्' धातु से लट् लकार के स्थान पर "शतृ" आदेश करके नुमादि करके द्वि० विभक्ति में "वसन्तम्" ऐसा बनता है। षट्पदज्यम्—कवि-प्रसिद्धि है कि भ्रमरों की पंक्ति ही कामदेव के धनुष की प्रत्यञ्चा है । यह उचित भी है । यदि उसका धनुष "पुष्प" का है तो प्रत्यञ्चा भ्रमर की होगी ही । कामी—कामोऽस्त्यस्येति "कामी" यहाँ "अत इनिठनौ" इस सूत्र से इनि प्रत्यय हुआ है । सिद्धः—"सिध्" धातु से क्त प्रत्यय लाकर "सिद्धः" निष्पन्न होता है ।

अलङ्कारः—इस श्लोक में कामियों में लक्ष्यत्व का आरोप होने से रूपक एवं भ्रमररूपी प्रत्यञ्चावाली धनुष यद्यपि धारणयोग्य है फिर भी उसका निषेध अर्थात् सम्बन्ध में असम्बन्ध की उक्ति होने के कारण अतिशयोक्ति अलङ्कार