भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

उत्तरमेघः १८५

गयी दृष्टि वाले कामी लोगों पर अमोघ चतुर स्त्रियों के विलास से ही पूरा हो जाता है ॥ १० ॥

समासः—मतो मथः=मन्मथः ( ष० तत्० ) । धनस्य पतिः=धनपतिः ( ष० तत्० ) धनपतेः सखा =धनपतिसखः ( ष० तत्० ) तम् । षट् पदानि येषान्ते षट्पदाः ( बहु० ) षट्पदा एव ज्या यस्य स षट्पदज्यः ( बहु० ) तम् । भ्रुवोर्भङ्गः ( ष० तत्० ) भ्रूभङ्गेन सहितम् =सभ्रूभङ्गम् ( तुल्ययोग बहु० ) सभ्रूभङ्गं प्रहितानि =सभ्रूभङ्गप्रहितानि ( सुप्सुपेति समासः ) सभ्रूम-ङ्गानि नयनानि येषु तैः, सभ्रूभङ्गप्रहितनयनैः ( बहु० ) कामिन एव लक्ष्यानि तेषु = कामिलक्ष्येषु ( रूपक० ) न मोघाः = अमोघाः ( नञ्० ) तैः । चतुराश्च ताः वनिताः = चतुर-वनिताः ( कर्म० ) तासां विभ्रमाः चतुर-वनिता विभ्रमाः ( ष० तत्० ) तैः ।

कोशः—कुवेरस्त्र्यम्बकसखः, इत्यमरः । मदनो मन्मथो मारः, इत्यमरः । धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम्, इत्यमरः । स्त्रीणां विलास-विव्वोक-विभ्रमाः, इत्यमरः ।

टिप्पणीदेवः—दीव्यतीति देवः "दिव्" धातु से "पचाद्यच्" करके गुण करके देवः बनता है। वसन्तम्—निवासार्थक 'वस्' धातु से लट् लकार के स्थान पर "शतृ" आदेश करके नुमादि करके द्वि० विभक्ति में "वसन्तम्" ऐसा बनता है। षट्पदज्यम्—कवि-प्रसिद्धि है कि भ्रमरों की पंक्ति ही कामदेव के धनुष की प्रत्यञ्चा है । यह उचित भी है । यदि उसका धनुष "पुष्प" का है तो प्रत्यञ्चा भ्रमर की होगी ही । कामी—कामोऽस्त्यस्येति "कामी" यहाँ "अत इनिठनौ" इस सूत्र से इनि प्रत्यय हुआ है । सिद्धः—"सिध्" धातु से क्त प्रत्यय लाकर "सिद्धः" निष्पन्न होता है ।

अलङ्कारः—इस श्लोक में कामियों में लक्ष्यत्व का आरोप होने से रूपक एवं भ्रमररूपी प्रत्यञ्चावाली धनुष यद्यपि धारणयोग्य है फिर भी उसका निषेध अर्थात् सम्बन्ध में असम्बन्ध की उक्ति होने के कारण अतिशयोक्ति अलङ्कार

१८६ | मेघदूतम्

है। एवं दोनों के अङ्गाङ्गिभावतया रहने के कारण "संकर" अलङ्कार है ॥ १० ॥

वासश्चित्रं मधु नयनयोर्विभ्रमादेशदक्षं
पुष्पोद्भेदं सह किसलयैर्भूषणानां विकल्पान् ।
लाक्षारागं चरणकमलन्यासयोग्यं च यस्या-
मेकः सूते सकलमबलामण्डनं कल्पवृक्षः ॥११॥

अन्वयः—यस्याम्, चित्रं, वासः, नयनयोः, विभ्रमाऽऽदेशदक्षम्, मधु, किसलयैः, सह, पुष्पोद्भेदम्, भूषणानाम्, विकल्पान्, चरणकमलन्यासयोग्यम्, लाक्षारागम्, च सकलम्, अबलामण्डनम्, एकः, कल्पवृक्षः, सूते ॥ ११ ॥

व्याख्या—यस्याम् = अलकायाम्, चित्रम् = विविध-वर्णम्, वासः = वस्त्रम्, नयनयोः = अक्ष्णोः, विभ्रमादेशदक्षम् = विलास-शिक्षण-चतुरम्, मधु = मद्यम्, किसलयैः = नूतनपल्लवैः, सह = साकम्, पुष्पोद्भेदम् = कुसुमोद्गमम्, भूषणानाम् = अलङ्काराणाम्, विकल्पान् = प्रकारान्, चरणकमलन्यासयोग्यम् = पादपद्मालङ्कृतियोग्यम्, लाक्षारागम् = अलक्त-रागम्, च = तथा, सकलम् = सम्पूर्णम्, चतुर्विधमपीत्यर्थः । अबलामण्डनम् = वनिता-प्रसाधननिचयम्, एकः = केवलः, एकाकीत्यर्थः । कल्पवृक्षः = कल्पतरुः, सूते = उत्पादयति ॥ ११ ॥

शब्दार्थः—यस्याम् = जिस अलका में, चित्रं = रंग-बिरंगे, वासः = वस्त्र, नयनयोः—आँखों को, विभ्रमादेशदक्षम् = विलासों की शिक्षा देने में निपुणः, मधु = मद्य, किसलयैः = नवीन पल्लवों के, सह = साथ, पुष्पोद्भेदम् = फूलों का आविर्भाव, भूषणानाम् = गहनों का, विकल्पान् = भेद (प्रकार) । चरणकमलन्यासयोग्यम् = और चरण-कमल में लगाने योग्य, लाक्षारागं च = महावर (आलता) रंग, सकलम् = सभी, अबलामण्डनम् = स्त्रियों की प्रसाधन सामग्री, एकः = एक, कल्पवृक्षः = कल्पवृक्ष (ही), सूते = उत्पन्न करता है ॥ ११ ॥

उत्तरमेघः १८७

**भावार्थः—**हे मेघ ! यस्यामलकायामेकः कल्पवृक्ष एव विविध-वर्णं वस्त्रम्, नेत्रयोः विलास-शिक्षण-निपुणं मद्यम्, किसलयैः साकं कुसुमाविर्भावम् भूषणानामनेकभेदान्, पादपद्मालङ्कृतियोग्यमालक्तकरसमित्यर्थः सर्वमेव वनिताप्रसाधन-समूहमुत्पादयति ॥ ११ ॥

**हिन्दी—**हे मेघ ! जिस अलका में एक कल्पवृक्ष ही, अनेक रंग के वस्त्र, आँखों को विलास की शिक्षा देने में कुशल-मद्य, नवीन पत्तों के साथ फूलों का आविर्भाव, अनेक प्रकार के आभूषण और चरण-कमल में लगाये जाने योग्य महावर या मेहदी, इस तरह स्त्रियों की सम्पूर्ण प्रसाधन-सामग्री को उत्पन्न करता है ॥ ११ ॥

**समासः—**विभ्रमाणां आदेशः = विभ्रमादेशः ( ष० तत्० ) तस्मिन् दक्षः = विभ्रमादेशदक्षः ( स० तत्० )। पुष्पाणाम् उद्भेदः = पुष्पोद्भेदः ( ष० तत् ० ) तम् । चरणौ कमले इव चरणकमलम्, ( उपमितकर्म ) तयोर्न्यासः चरणकमल-न्यासः ( ष० तत्० ) तस्मिन् योग्यम् चरणकमलन्यासयोग्यम् ( स० तत्०) तम् । अविद्यमानं बलं यस्या सा अबला ( न० बहु० ), तासां अबलानां मण्डनं अब-लामण्डनम् ( ष० तत्० )।

**कोशः—**वस्त्रमाच्छादनं वासश्चैलं वसनमंशुकम्, इत्यमरः । मधुमद्ये पुष्प-रसे क्षोद्रेऽपि, इत्यमरः । परिष्कारो विभूषणम् मण्डनञ्च, इत्यमरः । एकाकीत्वेव एककः, इत्यमरः ।

टिप्पणी—आदेशः—"आङ्" उपसर्गपूर्वक "दिश्" धातु से घञ् प्रत्यय करके "आदेशः" ऐसा निष्पन्न होता है । उद्भेदः—"उद्" उपसर्गपूर्वक "भिद्" धातु से "घञ्" प्रत्यय करके "उद्भेदः" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । भूषणम्—"भूष्" धातु से करण में "करणाधिकरणयोश्च" इस सूत्र से "ल्युट्" प्रत्यय करके "भूषण" शब्द निष्पन्न होता है । **रागः—**रज्यतेऽनेन इस विग्रह में रागार्थक "रञ्ज्" धातु से करण अर्थ में "घञ्" प्रत्यय से "रागः" रूप निष्पन्न

१८८ मेघदूतम्

हुआ है। सूते—अभिषव “षूङ्” धातु के लट्लकार के प्रथम पुरुष के एक-वचन का यह रूप है।

अलङ्कारः—यहाँ अंग, वास, अलङ्कार, मद्य आदि बहुत-से कार्य एक कल्प-वृक्ष के हैं, अतः “तुल्ययोगिता” अलङ्कार है। तथा “चरणकमल” यहाँ लुप्तोपमा है, एवं अलङ्कारों का अङ्गाङ्गिभाव होने से “संकर” अलंकार है ॥ ११ ॥

तत्रागारं धनपतिगृहानुत्तरेणास्मदीयं दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्चारुणा तोरणेन । यस्योपान्ते कृतकतनयः कान्तया वर्धितो मे हस्तप्राप्यस्तबकनमितो बालमन्दार-वृक्षः ॥१२॥

अन्वयः—तत्र, धनपतिगृहान्, उत्तरेण, अस्मदीयम्, आगारम्, सुरपति-धनुश्चारुणा, तोरणेन, दूरात्, लक्ष्यम् । यस्य, उपान्ते, मे, कान्तया, वर्द्धितः, कृतकतनयः, हस्तप्राप्यस्तबक नमितः, बालमन्दारवृक्षः, ( वर्तते ) ॥ १२ ॥

व्याख्या—इतः पूर्वं अलकावर्णनङ्कृतमतः स्वभवन-वर्णनङ्करोति यक्षः तत्र = अलकायाम्, धनपतिगृहान् = कुबेरहर्म्यान्, उत्तरेण = उदीच्या, अस्मदीयम् = मामकीनम्, आगारम् = गृहम्, सुरपतिधनुश्चारुणा = इन्द्रचाप-मनोहरेण, तोरणेन = बहिर्द्वारेण, दूराल्लक्ष्यम् = विप्रकृष्टादपि दृश्यम्, (अस्ति) । यस्य = भवनस्य, उपान्ते = समीपे, मे = मम, कान्तया = प्रियया, वर्द्धितः = एधितः, पोषित इत्यर्थः, कृतकतनयः = कृत्रिम-पुत्रः, हस्तप्राप्यस्तबक-नमितः = करावलम्बनयोग्यकदम्बकनम्रीभूतः, बालमन्दारवृक्षः = बालसुरतरुः (विद्यते) ।

शब्दार्थः—तत्र = उस अलका में, धनपतिगृहान् = कुबेर के घर से, उत्तरेण = उत्तर दिशा की ओर, अस्मदीयम् = मेरा, आगारम् = घर, सुरपति-धनुश्चारुणा = इन्द्रधनुष की तरह सुन्दर, तोरणेन = बाहर के दरवाजे के द्वारा, दूरात् = दूर से भी, लक्ष्यम् = देखने योग्य (जिसे देख सकते) हैं । यस्य = जिस, मेरे घर के, उपान्ते = समीप में, मे = मेरी, कान्तया = प्रिया के द्वारा

उत्तरमेघः १८९

वर्द्धितः=पाला गया ( बढ़ाया गया ), कृत्रिमपुत्रः=दत्तकपुत्र, हस्तप्राप्य-स्तबकनमितः=हाथ से पाने योग्य गुच्छों से झुका हुआ, बालमन्दारवृक्षः=नया मन्दार का वृक्ष है ।

**भावार्थः—**हे मेघ ! धनगृहादुत्तरस्यां दिशि इन्द्रचाप-सुन्दरेण बहिर्द्वारेण दृश्यं मे गेहमस्ति । यस्य समीपे मत्प्रिया-दत्तकपुत्र इव वर्धितो बालमन्दारवृक्षोऽस्ति ॥ १२ ॥

**हिन्दी—**हे मेघ, कुबेर के घर से उत्तर दिशा की ओर, इन्द्रधनुष के समान बाहरी दरवाजे के द्वारा दूर से भी देखने ( पहचानने ) योग्य मेरा घर है । जिसके समीप मेरी प्रिया के द्वारा दत्तक पुत्र की तरह बढ़ाया गया, हाथ से पाने योग्य गुच्छों वाला नया मन्दार का वृक्ष है ॥ १२ ॥

**समासः—**धनानां पतिः धनपतिः ( ष० तत् ० ) तस्य गृहाः धनपतिगृहाः ( ष० तत् ० ) तान् । सुराणां पतिः सुरपतिः ( ष० तत् ० ) तस्य धनुः=सुरपतिधनुः ( ष० तत् ० ) तदिव चारु=सुरपतिधनुश्चारु ( उपमितकर्म ० ) ते । कृतकश्वासौ तनयः कृतकतनयः ( कर्म ) हस्तेन प्राप्याः=हस्तप्राप्याः ( तृ० तत् ० ) हस्तप्राप्याश्च ते स्तबकाः = हस्त-प्राप्यस्तबकाः ( कर्म ) तैः नमितः हस्तप्राप्यस्तबकनमितः ( तृ० तत् ० )। बालश्वासौ मन्दारवृक्षश्च बालमन्दारवृक्षः ( कर्म ० )।

**कोशः—**गृहाः पुंसि च भूम्न्येव, इत्यमरः । निशान्त-वस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम्, इत्यमरः । स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः, इत्यमरः । विद्यादगारमागारम्, इति द्विरूप कोशः ।

**टिप्पणी—धनपतिगृहान्—**यहाँ "एनपा द्वितीया" से द्वितीया विभक्ति हुई है, क्योंकि "उत्तरेण" इस एनप् प्रत्ययान्त का योग है । **अस्मदीयम्=**अस्माकमिदम् इस विग्रह में "अस्मद्" शब्द की "त्यदादीनि च" इस सूत्र से वृद्धि संज्ञा करके "वृद्धाच्छः" इस सूत्र से "छ" प्रत्यय हुआ और उसके स्थान

१३ मे० दू०

१९०मेघदूतम्

पर “आयनेयीनीयियः फढखछघां प्रत्ययादीनाम्” इस सूत्र से “ईय आदेश करके “अस्मदीय” ऐसा रूप निष्पन्न होता है (अस्मद् + ईय)। लक्ष्यम्– णिजन्त लक्षि धातु से “ण्यत्” प्रत्यय करके “लक्ष्य” ऐसा रूप साधु होता है। वर्धितः–वर्धनाथंक “वृध्” धातु से “क्त” प्रत्यय करके गुणादि करके “वर्धित” ऐसा रूप बना है। कृतकः—कृत एव कृतकः “कृत” शब्द से स्वार्थ में कन् प्रत्यय हुआ है। नमितः—णिजन्त “नमि” धातु से “क्त” प्रत्यय करके “नमितः” ऐसा रूप बनता है।

अलङ्कारः–“सुरपति-धनुश्चारुणा” यहाँ “लुप्तोपमा” अलङ्कार है ॥१२॥

वापी चास्मिन् मरकत-शिलाबद्ध-सोपान-मार्गा
हैमैश्छन्ना विकचकमलैः स्निग्धवैदूर्य-नालैः ।
यस्यास्तोये कृत-वसतयो मानसं सन्तिकृष्टं
नाध्यासन्ति व्यपगतशुचस्त्वामपि प्रेक्ष्य हंसाः ॥१३॥

अन्वयः–अस्मिन्, मरकत-शिला-बद्धसोपानमार्गा, स्निग्धवैदूर्यनालैः, हैमैः, विकच-कमलैः, छन्ना, वापी च । यस्याः, तोये, कृतवसतयः, हंसाः, त्वाम्, प्रेक्ष्य, अपि व्यपगतशुचः, सन्तिकृष्टम्, मानसम्, न अध्यासन्ति ।

व्याख्याअस्मिन् = मद्भवने, मरकत-शिला-बद्ध-सोपानमार्गा = गारुत्मतमणिशिलानिर्मिताऽवतरणमार्गा, स्निग्धवैदूर्यनालैः = मसृणविदूरमणिनालैः, हैमैः = सौवर्णैः, विकचकमलैः = प्रफुल्लपद्मैः, छन्ना = अभिव्याप्ता, वापी च = दीर्घिका च (अस्ति)। यस्याः = दीर्घिकायाः, तोये = जले, कृतवसतयः = रचित-निवासाः, हंसाः = चक्राङ्गाः, त्वाम् = मेघम्, प्रेक्ष्य अपि = दृष्ट्वा अपि व्यपगतशुचः = नष्टशुचाः (सन्तः), संनिकृष्टम् = संनिहितम्, मानसम् = मानस-सरोवरम्, न डध्यासन्ति = न स्मरिष्यन्ति ॥ १३ ॥

उत्तरमेघः १९१

शब्दार्थः—अस्मिन् = इस मेरे घर में, मरकतशिला-बद्धसोपानमार्गा = मरकतमणि से निर्मित सीढ़ियों वाली, स्निग्धवैदूर्यनालैः = चिकने वैदूर्य रत्न के नाले वाले, हैमैः = स्वर्णनिर्मित (सुनहले), विकचकमलैः = प्रफुल्लितकमलों से, छन्ना = ढँकी हुई, वापी = बावली (है) यस्याः = जिस वापी के, तोये = जल में, कृतवसतयः = रहने वाले, हंसाः = हंसगण, त्वाम् = तुमको, प्रेक्ष्य अपि = देखकर भी, व्यपगतशुचः = शोकरहित होकर, संनिकृष्टम् = समीप में विद्यमान, मानसम् = मानसरोवर को, न अध्यास्यन्ति = स्मरण नहीं करेंगे ॥ १३ ॥

भावार्थः—मद्गृहे मरकतमणि-मयसोपानपन्था मसृणवैदूर्यमणिनालैः सौवर्णैः विकसितपद्मैः व्याप्ता वापी अस्ति। यस्याः जले निवसिता हंसा त्वामवेक्ष्याऽपि समीपस्थमपि मानसं सरः व्यपगतदुःखाः सन्तः न स्मरिष्यन्ति ॥१३॥

हिन्दी—(हे मेघ !) मेरे घर में मरकतमणि से बनी सीढ़ीवाली, चिकने वैदूर्यमणि के नाल वाले विकसित स्वर्ण कमलों से व्याप्त वापी है। जिस वापी के जल में निवास करने वाले हंस शोकरहित होकर, तुमको देखकर भी समीप में स्थित मानसरोवर का स्मरण नहीं करेंगे ॥ १३ ॥

समासः—मरकतान्येव शिलाः = मरकतशिलाः (रूपक) ताभिः बद्धः = मरकतशिलाबद्धः (तृ० तत्०), सोपानानां मार्गः = सोपानमार्गः (ष० तत्०), मरकतशिलाबद्धः सोपानमार्गो यस्याः सा मरकतशिला-बद्ध-सोपान-मार्गा (बहु०)। स्निग्धानि वैदूर्याणि नालानि येषां तानि = स्निग्धवैदूर्यनालानि (बहु०) तैः। विकचानि च तानि कमलानि विकचकमलानि (कर्म०) तैः। कृता वसतिर्यैः ते कृतवसतयः (बहु०)। व्यपगता शुक् येषां ते व्यपगतशुचः (कर्म०)।

कोशः—आरोहणं स्यात्सोपानम्, इत्यमरः। गारुत्मतं मरकतमणिरश्मगर्भो हरिन्मणिः, इत्यमरः। वापी तु दीर्घिका, इत्यमरः। मन्युशोको तु शुक् स्त्रियाम्, इत्यमरः। समीपे निकटऽऽसन्न सन्निकृष्टं समीडवत्, इत्यमरः।

११२ मेघदूतम्

टिप्पणी-वैदूर्या- "विदूरात्प्रभवन्ति" इस विग्रह में "विदूराञ्ञ्यः" इस सूत्र से "विदूर" शब्द से "ञ्य" प्रत्यय करके आदिवृद्धि करके "वैदूर्यं" शब्द निष्पन्न होता है । "विदूर" एक पर्वत है । वहाँ पर होने वाले मणियों को वैदूर्यमणि कहते हैं । हैमः- हेम्नो विकारः इस विग्रह में "तस्य विकारः" इस सूत्र से "अण्" प्रत्यय करके "हैमः" शब्द निष्पन्न होता है । छन्ना- णिजन्त 'छदि' धातु से "क्त" प्रत्यय करके "छन्न" रूप बनाया जाता है । प्रेक्ष्यः- "प्र" उपसर्गपूर्वक "क्षि" धातु से क्त्वा प्रत्यय करके उसके स्थान पर "ल्यप्" करके प्रेक्ष्य रूप निष्पन्न होता है । व्यपगतः- "वि" एवं "अप" उपसर्गपूर्वक "गम्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "व्यपगत" शब्द निष्पन्न होता है । संनिकृष्टम्- "कृष्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "सन्निकृष्ट" रूप निष्पन्न होता है । ऐसी कवि प्रसिद्धि है कि वर्षाऋतु में जल के गन्दा हो जाने के कारण हंस लोग "मानसरोवर" चले जाते हैं, परन्तु यहाँ के घर की वापी का जल ही इतना स्वच्छ है कि हंस लोग मेघ को देखकर अर्थात् वर्षाऋतु जानकर भी मानसरोवर जाने की कौन बात, उसका स्मरण भी नहीं करते हैं ।

अलङ्कारः- यहाँ वर्षाऋतु रूप कारण के होने पर भी मानसरोवर स्मरण रूप कार्य के न होने से "विशेषोक्ति" अलङ्कार है । एवं लोकोत्तर सम्पत्ति का वर्णन होने से "उदात्त" अलङ्कार भी है । इस तरह दोनों के अंगांगि-भावतया स्थित होने से "संकर" अलङ्कार हुआ ॥ १३ ॥

तस्यास्तीरे रचितशिखरः पेशलैरिन्द्रनीलैः क्रीडाशैलः कनककदलीवेष्टन-प्रेक्षणीयः । मद्गेहिन्याः प्रिय इति सखे ! चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततडितं त्वां तमेव स्मरामि ॥१४॥

अन्वयः- तस्याः, तीरे, पेशलैः, इन्द्रनीलैः, रचित-शिखरः, कनककदलीवेष्टन-

उत्तरमेघः १९३

प्रेक्षणीयः, क्रीडाशैलः, (अस्ति) हे सखे ! उपान्तस्फुरिततडितम्, त्वाम्, प्रेक्ष्य, मद्गेहिन्याः, प्रिय इति, कातरेण, चेतसा, तमेव, स्मरामि ॥ १४ ॥

व्याख्या—तस्याः = दीर्घिकायाः, तीरे = तटे, पेशलैः = सुन्दरैः, इन्द्रनीलैः = इन्द्रनीलनामक रत्नैः, रचित-शिखरः = निर्मितशृङ्गः, कनककदलीवेष्टन-प्रेक्षणीयः = हैमरम्भापरिवेशावलोकनीयः, क्रीडाशैलः = केलिगिरिः अस्तीति भावः । हे सखे ! = हे मित्र ! उपान्तस्फुरिततडितम् = समीपस्फुरितविद्युतम्, त्वाम् = मेघम्, प्रेक्ष्य = दृष्ट्वा, मद्गेहिन्याः = मत्प्रियायाः, प्रियः = अभीष्टः, इति = अतः कातरेण = कादर्ययुक्तेन, चेतसा = मनसा, तमेव = क्रीडापर्वतमेव, स्मरामि = स्मरणङ्करोमि ॥ १४ ॥

शब्दार्थः—तस्याः = उस वापी के, तीरे = तीर पर, पेशलैः = सुन्दर, इन्द्रनीलैः = इन्द्रनीलमणियों से, रचितशिखरः = बने हुए शिखरों वाला, कनक-कदली-वेष्टन-प्रेक्षणीयः = स्वर्ण (सुनहले) केले के वृक्षों से परिवेष्टित होने से देखनेयोग्य, क्रीडाशैलः = केलिपर्वत (खलक पर्वत) है। हे सखे ! = हे मित्र ! उपान्तस्फुरिततडितम् = जिसके समीप चमकती हुई बिजली है (ऐसे), त्वाम् = तुमको, प्रेक्ष्य = देखकर, मद्गेहिन्याः = मेरी-प्रिया का, प्रियः = वह पर्वत प्रिय है, इति = इस कारण, कातरेण = कातर, चेतसा = मनसे, तमेव = उसी क्रीडापर्वत का, स्मरामि = स्मरण कर रहा हूँ ॥ १४ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! मद्गेहवर्तिवाप्याः तटे इन्द्रनीलमणि-विरचितशृङ्गः स्वर्णरम्भापरिवेष्टन-दर्शनीयः क्रीडापर्वतो विद्यते । हे मित्र ! पार्श्वस्फुरितविद्युतम् ( कान्तासहितमितिभावः ) त्वां विलोक्य सः क्रीडापर्वतः मत्प्रियायाः प्रिय इति हेतुना तं क्रीडापर्वतमेव कातरेण मनसा स्मरामि ॥ १४ ॥

हिन्दी—( हे मेघ ! ) मेरे घर की वापी के तट पर इन्द्रनीलमणि से बने शिखरों वाला, स्वर्ण ( सुनहले ) केले के वृक्षों से घिरे होने के कारण दर्शनीय

१९४ मेघदूतम्

क्रीड़ापर्वत है। हे मित्र ! जिसके पास में बिजली चमक रही है ऐसे तुम्हें देखकर यह क्रीड़ापर्वत मेरी प्रिया का प्रिय है, इसलिए उसी का स्मरण कर रहा हूँ ॥ १४ ॥

समासः—रचितानि शिखराणि यस्य सः रचितशिखरः (बहु०) कनकस्य कदल्यः = कनककदल्यः (ष० तत्०) तासां वेष्टनम् = कनककदलीवेष्टनम् ( ष० तत्० ) तेन प्रेक्षणीयः = कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः ( तृ० तत्० ) । क्रीडार्थः शैलः = क्रीडाशैलः ( मध्यमपदलोपी० ) । स्फुरिताः तडितः यस्य स स्फुरित-तडित् ( बहु० ) उपान्तेषु स्फुरिततडित् = उपान्तस्फुरिततडित् (स० तत्०) तम् । मम गेहिनी = मद्गेहिनी ( ष० तत्० ) तस्याः ।

कोशः—चारौ दक्षे च पेशलः, इत्यमरः । चित्तन्तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः, इत्यमरः । कदलीवारणबुसा रम्भामोचांशुमत्फलाः, इत्यमरः ।

टिप्पणीप्रेक्षणीयम्—"प्र" उपसर्गपूर्वक "ईक्ष्" धातु से "तव्य-तव्यानीयर" इस सूत्र से "अनीयर्" प्रत्यय होकर प्रेक्षणीयम् ऐसा रूप निष्पन्न होता है । प्रेक्ष्य—यह शब्द भी "प्र" उपसर्गपूर्वक "ईक्ष्" धातु से क्त्वा प्रत्यय लाकर उसके स्थान में ल्यप् करके "प्रेक्ष्य" ऐसा रूप बनता है । गेहिनी—गेहमस्त्यस्याः इस विग्रह में "गेह" शब्द से इनि प्रत्यय करके स्त्रीत्व की विवक्षा में ङीप् करके "गेहिनी" शब्द निष्पन्न होता है । एव—"एव" शब्द का (१) अयोगव्यवच्छेद (२) अन्ययोगव्यवच्छेद (३) अत्यन्ताऽयोगव्यवच्छेद—इस प्रकार तीन व्यवच्छेद अर्थ समझे जाते हैं। प्रकृत में "तमेव स्मरामि" यहाँ अन्ययोगव्यवच्छेद है, अर्थात् उस क्रीड़ापर्वत से अन्य दूसरे पर्वतों का व्यवच्छेद हो रहा है, अभिप्राय यह है कि "उस क्रीड़ापर्वत का स्मरण कर रहा हूँ, किसी दूसरे पर्वत का नहीं ।"

अलङ्कारः—इस श्लोक में "तमेव स्मरामि" इस जगह "स्मरण" अलङ्कार है एवं "इन्द्रनीलैः रचितशिखरः" इत्यादि स्थलों पर "उदात्त" अलङ्कार है । एवं दोनों का अङ्गाङ्गिभाव होने से "संकर" अलङ्कार है ॥१४॥

उत्तरमेघः १९५

रक्ताशोकश्चलकिसलयः केसरश्चात्र कान्तः
प्रत्यासन्नौ कुरबकवृतेर्माधवीमण्डपस्य ।
एकः सख्यास्तव सह मया वामपादाभिलाषी
काङ्क्षत्यन्यो वदनमदिरां दोहदच्छद्मनास्याः ॥१५॥

अन्वयः—अत्र, कुरबकवृतेः, माधवीमण्डपस्य, प्रत्यासन्नौ, चलकिसलयः
रक्ताशोकः, कान्तः, केसरश्च, एकः, मया, सह, तव, सख्याः, वामपादाभिलाषी,
अन्यः, दोहदच्छद्मना, अस्याः, वदनमदिराम्, काङ्क्षति ॥ १५ ॥

व्याख्या—अत्र = क्रीडाशैले, कुरबकवृतेः = कुरबकपरिवेष्टनस्य, माधवी-
मण्डपस्य = अतिमुक्तनिकुञ्जस्य, प्रत्यासन्नौ = समीपस्थौ, चलकिसलयः = चञ्चल-
नूतनपल्लवः, रक्ताशोकः = अशोकवृक्षविशेषः, कान्तः = सुन्दरः, केसरश्च =
बकुलवृक्षश्च ( स्तः )। एकः = तयोरन्यतरः, मया = यक्षेण, सह = साकम्,
तव = मेघस्य, सख्याः = सखिप्रियायाः, मत्प्रियायाः इति भावः । वामपादा-
भिलाषी = सव्येतरचरण-प्रहारच्छुकः, अन्यः = बकुलवृक्षः, दोहदच्छद्मना =
वृक्षादिसंस्कारव्याजेन, अस्याः = त्वत्सख्याः, वदनमदिराम् = मुखमद्यम्,
काङ्क्षति = अभिलषति ॥

शब्दार्थः—अत्र = उस क्रीडा-पर्वत पर, कुरबकवृतेः = कुरबक के घेरा
वाले, माधवीमण्डपस्य = माधवी ( अतिमुक्ता ) के निकुञ्ज के, प्रत्यासन्नौ =
समीप में, चलकिसलयः = चञ्चल किसलय वाला, रक्ताशोकः = लाल अशोक
का वृक्ष, कान्तः = सुन्दर, केसरश्च = बकुलवृक्ष है । एकः = उन दोनों में
पहला अशोकवृक्ष, मया सह = मेरे साथ, तव = तुम्हारी, सख्या = सखी के
( मेरी प्रिया का ), वामपादाभिलाषी = बायें चरण के प्रहार का इच्छुक (है),
अन्यः = और दूसरा बकुलवृक्ष, दोहदच्छद्मना = दोहद-संस्कार के बहाने
अस्याः = उस तुम्हारी सखी के, वदनमदिराम् = मुँह की मदिरा की, काङ्क्षति =
चाहता है ॥

१९६ | मेघदूतम्

भावार्थः—हे मेघ ! तस्मिन् क्रीडापर्वते कुरबकवृक्षावेष्टितस्य मालती-निकुञ्जस्य चञ्चलकिसलयः रक्ताऽशोकः मनोहरः बकुलश्च समीपस्थौ वर्तेते । तयोरेकः रक्ताशोकः मया साकं त्वत्सख्याः ( मत्प्रियायाः ) वामचरण-प्रहारम्, अपरो बकुलश्च मुखमद्यञ्चाकाङ्क्षति ॥ १५ ॥

हिन्दी—हे मेघ ! उस क्रीड़ापर्वत पर कुरबक के बाड़े ( घेरे ) से घिरे मालती-निकुञ्ज के समीप चञ्चल किसलय वाला रक्त अशोक और सुन्दर बकुल वृक्ष हैं । उनमें अशोक मेरे साथ तेरी सखी अर्थात् मेरी प्रिया के बायें पैर के प्रहार को, एवं बकुल उसकी मुँह की मदिरा को चाहता है ।

समासः—कुरबका एव वृत्तिः यस्य सः—कुरबकवृत्तिः ( बहु० ) तस्य । माधवीनां मण्डपः=माधवीमण्डपः ( ष० तत्० ) तस्य । चलानि किसलयानि यस्य सः चलकिसलयः ( बहु० ) रक्तश्चासौ अशोकः रक्ताशोकः ( कर्म० ) वामश्चासौ पादः = वामपादः ( कर्म० ) वामपादमभिलषति तच्छीलः इति वामपादाभिलाषी (उपपद०) । दोहदस्य छद्म = दोहदछद्म (ष० तत्०) तेन ।

कोशः—अतिमुक्तः पुण्ड्रकस्याद्वासन्ती माधवी लताः, इत्यमरः । अथ केसरे बकुलो वञ्जुलः, इत्यमरः । कपटोऽस्त्री व्याजदम्भोपधयश्छद्मकैतवे, इत्यमरः ।

टिप्पणीकुरबक—यह वसन्तऋतु में खिलनेवाला पुष्प-विशेष है । प्रत्यासन्नौ—'प्रति' एवं "अ" उपसर्गपूर्वक "सद्" धातु से 'क्त' प्रत्यय लाकर द्विवचन में प्रत्यासन्नौ ऐसा रूप बनता है । माधवी—मधौ भवा इस विग्रह में "मधु" शब्द से "तत्र भवः" इस सूत्र से अण् प्रत्यय करके स्त्रीत्व विवक्षा में ङीप् करके वृद्ध्यादि करके माधवी रूप निष्पन्न होता है । चलानि--चलन्तीति चलानि संचलन अर्थ में विद्यमान "चल" धातु से "नन्दिग्रहिपचादिभ्यः" इस सूत्र से पचादित्वात् अच् प्रत्यय करके नपुंसकत्व की विवक्षा में बहुवचन में "चलानि" रूप निष्पन्न होता है । रक्ताशोकः—अशोक दो प्रकार के होते हैं ( १ ) श्वेत पुष्पवाला ( २ ) रक्त पुष्पवाला । श्वेत पुष्पवाला अनुष्ठान

उत्तरमेघः १९७

(सिद्धि) का उपयोगी है और रक्ताशोक कामवर्द्धक है। कान्तः—कान्त अर्थ में विद्यमान “कम्” धातु से “णिच्” प्रत्यय करके “कामि” धातु बनाकर तब “क्त” प्रत्यय करके “कान्त” रूप निष्पन्न होता है। दोहद—यह एक कवि-प्रसिद्ध क्रियाविशेष है। अर्थात् असमय में पेड़ों में फूल को विकसित करने के लिए जो क्रियाएँ स्त्रियों द्वारा की जाती हैं वह “दोहद” कही जाती हैं। वह भिन्न-भिन्न फूलों के लिए भिन्न-भिन्न तरीके से किया जाता है। अतः अशोक के लिए बाएँ चरण का प्रहार और बकुल के लिए मुखमदिरा का कथन किया गया है। किसी ने लिखा है—

स्त्रीणां स्पर्शात् प्रियङ्गुर्विकसति बकुलः सीधुगण्डूषसेकात् ।
पादाघातादशोकस्तिलककुरबकौ वीक्षणाऽऽलिङ्गनाभ्याम् ।
मन्दारो नर्मवाक्यात् पटुमृदुहसनाच्चम्पको वक्त्रवाता-
च्चूतो गीतान्नमेरुर्विकसति च पुरो नर्तनात् कर्णिकारः ॥

इसका अर्थ है—स्त्रियों के स्पर्श से प्रियङ्गु वृक्ष, गण्डूष-मद्य-सेचन से बकुल वृक्ष, पैर के प्रहार से अशोक वृक्ष, तिलक वृक्ष दृष्टि से; कुरबक आलिङ्गन से, मन्दार वृक्ष नर्मवाक्य से, सुन्दर मधुर हँसी से चम्पक वृक्ष, मुँह से गाये गीत के द्वारा नमेरु वृक्ष और समक्षनृत्य से कर्णिकार विकसित होता है।

यहाँ 'मया सह' इसलिए दिया गया है कि यक्ष भी रतिसमय में प्रिया-पादाघात से रोमाञ्चित हुआ करता था, इस बात को ध्वनित करना था महाकवि को।

अलङ्कारः—यहाँ “मया सह” इस कथन के अनुसार “विशेषोक्ति” अलङ्कार है ॥ १५ ॥

तन्मध्ये च स्फटिकफलका काञ्चनी वासयष्टि-
र्मूले बद्धा मणिभिरनति-प्रौढ-वंश-प्रकाशैः ।
तालैः शिञ्जावलयसुभगैर्नर्तितः कान्तया मे
यामाध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद्वः ॥१६॥

१९८ मेघदूतम्

अन्वयः—च, तन्मध्ये, अनतिप्रौढवंश-प्रकाशैः, मणिभिः, मूले, बद्धा, स्फटिकफलका, काञ्चनी, वासयष्टिः। शिञ्जावलयसुभगैः, तालैः, मे, कान्तया, नर्तितः, वः, सुहृत्, नीलकण्ठः, दिवसविगमे, याम्, अध्यास्ते।

व्याख्या—च=किंच, तन्मध्ये=रक्ताशोकबकुलमध्ये, अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः=नातिक्लिष्टवेणुकान्तिभिः, मणिभिः=रत्नैः, मूले = पादे, बद्धा=संबद्धा, स्फटिकफलका = स्फटिकमणिमय-पीठिका, काञ्चनी =हैमी, वासयष्टिः = निवासदण्डः, वर्तत इति शेषः। शिञ्जावलयसुभगैः=ध्वनिमत्कङ्कणश्रान्त्यैः, तालैः=करतलध्वनिभिः, मे = मम, कान्तया = प्रियया, नर्तितः = नृत्यङ्कारितः, वः=युष्माकम्, मेघानामित्यर्थः। सुहृत् = मित्रम्, नीलकण्ठः=मयूरः, दिवसविगमे = दिनसमाप्तौ, प्रदोष इति भावः। याम् = वासयष्टिम्, अध्यास्ते = अनुतिष्ठति ॥१६॥

शब्दार्थः—च = और भी, तन्मध्ये = उस अशोक और बकुल वृक्ष के बीच में, अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः = कोमल बाँसों की कान्ति वाले, मणिभिः = मणियों से, मूले = जड़ में, बद्धा = बँधी, स्फटिक-फलका = स्फटिक मणि की वेदिका वाली, काञ्चनी = सोने का, वासयष्टिः = निवासदण्ड (है)। शिञ्जा-वलय-सुभगैः = कङ्कणों की ध्वनियों से, सुन्दर तालैः = हाथ की तालियों से, मे = मेरी, कान्तया = प्रिया द्वारा, नर्तितः = नचाया गया, वः = तुम लोगों का, सुहृत् = मित्र, नीलकण्ठः = मोर, दिवसविगमे = संध्याकाल में, याम् = जिस निवासदण्ड पर, अध्यास्ते = बैठता है ॥ १६ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! तयोः रक्ताशोकबकुल-वृक्षयोर्मध्ये मरकतमणिभिः बद्धामूलस्फटिकमणिमयपीठा हाटकमयी वासयष्टिर्विद्यते । सायंकाले मत्प्रियया शिञ्जितकङ्कणसुन्दरैः करतलवादनैः नर्तितो मयूरो यामधिष्ठति ॥ १६ ॥

हिन्दी—हे मेघ ! उन रक्त अशोक और बकुल वृक्ष के बीच में कोमल बाँस की प्रभा से युक्त मणियों की वेदिकावाली और स्फटिकमणिमय पीठ से युक्त सोने की वासयष्टि है। शब्दायमान कङ्कणों से कर्णप्रिय करताल बजाकर मेरी प्रिया के द्वारा नचाया गया तुम लोगों का मित्र मयूर सायङ्काल जिस पर आकर बैठता है ॥ १६ ॥

उत्तरमेघः १९९

**समासः—**तयोर्मध्ये = तन्मध्ये ( ष० तत्० ) न अतिप्रौढाः=अनतिप्रौढाः (नञ्०) अनतिप्रौढाश्च ते वंशाः=अनतिप्रौढवंशाः ( कर्म० ) अनतिप्रौढ-वंशानामिव प्रकाशो येषान्ते=अनतिप्रौढवंश-प्रकाशाः ( व्यधिकरण बहु० ) तैः । स्फटिकं फलकं यस्याः सा स्फटिकफलका (बहु०) । वासस्य यष्टिः=वास-यष्टिः ( ष० तत्० ) । शिञ्जा प्रधानानि वलयानि शिञ्जावलयानि ( मध्यम-पदलोपी० ), शिञ्जावलयैः सुभगाः = शिञ्जावलयसुभगाः ( तृ० तत्० ) तैः । दिवसस्य विगमः दिवसविगमः ( ष० तत्० ) तस्मिन् ।

**कोशः—**भूषणानान्तु शिञ्जितम्, इत्यमरः । मयूरो बर्हिणो बर्ही नीलकण्ठो भुजङ्गभुक्, इत्यमरः । अथ मित्रं सखा सुहृत्, इत्यमरः ।

टिप्पणी—प्रौढाः—"प्र" उपसर्गपूर्वक "वह" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "हो ढः" इस सूत्र से धातु के हकार को ढत्व करके "व" को सम्प्रसारण करके "सम्प्रसारणाच्च" इस सूत्र से पूर्वरूप करके प्र + ऊढ ऐसी स्थिति में "प्रादूहोढोढ्येषैष्येषु" इस सूत्र से वृद्धि करके बहुवचन में "प्रौढाः" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः—"पन्ना" नामक रत्नविशेष की कान्ति हरी होती है, उसकी हरियाली कच्चे बाँस के समान होती है, क्योंकि पके बाँस की हरियाली मलिन हो जाती है, अतः कवि ने "अनतिप्रौढ" ऐसा विशेषण लगाया वंश में । बद्धा—"बन्ध्" धातु से क्त प्रत्यय करके स्त्रीत्वविवक्षा में टाप् करके "बद्धा" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । **वासः—**वसनं वासः = "वस्" धातु से भाव में कन् प्रत्यय करके वृद्धि करके "वास" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । **शिञ्जा—**अव्यक्त अर्थ में विद्यमान "शिजि" धातु से इ की इत्संज्ञा होने के कारण "इदितो नुम्धातोः" इस सूत्र से नुम् करके परसवर्ण आदि करके "भिदिभदादिभ्योऽङ्" इस सूत्र से अङ् प्रत्यय करके स्त्रीत्वविवक्षा में "टाप्" करके शिञ्जा ऐसा रूप निष्पन्न होता है । कहीं-कहीं "शिञ्जद्वलयसुभगैः" ऐसा पाठान्तर मिलता है, परन्तु वह पाठ अशुद्ध है । क्योंकि "लटः शतृ-शानचावप्रथमाऽसमानाधिकरणे" इस सूत्र से जो शतृ और शानच् प्रत्यय होता है वह क्रम से परस्मैपदी धातु से शतृ और आत्मनेपदी से "शानच्" प्रत्यय

२००मेघदूतम्

होता है। प्रकृत धातु अनुदात्तेत होने के कारण “अनुदात्तङित आत्मनेपदम्” इस सूत्र से आत्मनेपदसंज्ञक ही है। अतः शानच् ही होगा शतृ नहीं। यामध्यास्ते—यहाँ “अधि” उपसर्गपूर्वक “आस्” धातु के योग में “अधिशीङ्स्थाऽसां कर्म” इस सूत्र से आधार रूप “यत्” शब्द को कर्मसंज्ञा होकर द्वितीया विभक्ति हुई है।

अलङ्कारः—यहाँ लोकातिशय समृद्धि का वर्णन होने के कारण “उदात्त” एवं “अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः” यहाँ “लुप्तोपमा अलङ्कार” है ।। १६ ।।

एभिः साधो ! हृदयनिहितैर्लक्षणैर्लक्षयेथा
द्वारोपान्ते लिखितवपुषौ शङ्खपद्मौ च दृष्ट्वा ।
क्षामच्छायं भवनमधुना मद्वियोगेन नूनं
सूर्यापाये न खलु कमलं पुष्यति स्वामभिख्याम् ।।१७।।

अन्वयः—हे साधो ! हृदयनिहितैः, एभिः, लक्षणैः, द्वारोपान्ते, लिखित-वपुषौ, शङ्खपद्मौ, च, दृष्ट्वा, नूनम्, अधुना, मद्वियोगेन, क्षामच्छायम्, भवनम्, लक्षयेथाः, सूर्यापाये, कमलम्, स्वाम्, अभिख्याम्, न, पुष्यति, खलु ।। १७ ।।

व्याख्या—हे साधो ! = हे भद्र !, हृदयनिहितैः = चित्तसञ्चितैः, एभिः=पूर्वोक्तैः, लक्षणैः=चिह्नैः, द्वारोपान्ते=कपाटपार्श्वयोः लिखितवपुषौ=चित्रितशरीरौ, शङ्खपद्मौ=एतन्नामकनिधिविशेषौ, च दृष्ट्वा=अवलोक्य च, नूनम्=अवश्यम्, अधुना=इदानीम्, मद्वियोगेन=मम विरहेण, क्षामच्छायम्=कृशकान्ति, भवनम्=गृहम्, लक्षयेथाः=जानीहि। सूर्यापाये=दिनकरास्ते, कमलम्=पद्मम्, स्वकीयाम्, अभिख्याम्=कान्तिम्, न पुष्यति=न धारयति ।। १७ ।।

शब्दार्थः—हे साधो=हे सज्जन !, हृदयनिहितैः=हृदय में रखे, एभिः = इन पहले कहे गये, लक्षणैः=चिह्नों से, द्वारोपान्ते=दरवाजे के दोनों ओर,

उत्तरमेघः २०१

लिखितवपुषौ = चित्रित आकृति वाले, शङ्खपद्मौ = शङ्ख और पद्म, इन दो विधि-विशेषों को, च दृष्ट्वा = देखकर, नूनम् = अवश्य ही, अधुना = इस समय, मद्वियोगेन = मेरे प्रवास रूप वियोग से, क्षामच्छायम् = मलिन कान्तिवाले, भवनम् = (मेरे) घर को, लक्षयेथाः = जानोगे। सूर्यापाये = सूर्य के न रहने पर अर्थात् सूर्यास्त हो जाने पर, कमलम् = कमल, स्वाम् = अपनी स्वाभाविक, अभिख्याम् = शोभा को, न पुष्यति = धारण नहीं करता ।

**भावार्थः—**हे भद्र ! हृदयस्थैः पूर्वोक्तैस्तोरणादिभिर्च्चिह्नैः द्वार-पार्श्वयोरा-लिखितौ शङ्खपद्माभिधेयौ निधी चावलोक्याधुना मत्प्रवासरूप-विरहेण मलिन-शोभं मे गृहं निश्चिनु । सूर्यास्ते कमलं स्वकीयां स्वाभाविकीं शोभां न धारयति ॥ १७ ॥

**हिन्दी—**हे भद्र ! हृदय में रखे पहले कहे गये तोरण आदि चिह्नों से तथा दरवाजे के दोनों ओर चित्रित शङ्ख और पद्म नामक विधिविशेष को देखकर इस समय मेरे प्रवास रूप विरह के कारण क्षीण कान्ति वाले मेरे घर को जानोगे । सूर्य के न रहने पर कमल भी अपनी शोभा को नहीं धारण करता ॥ १७ ॥

**समासः—**हृदये निहितानि = हृदय-निहितानि ( स० तत्० ) तैः द्वयोः उपान्तः = द्वारोपान्तः (ष० तत्०) तस्मिन् । लिखिते वपुषी ययोस्तौ लिखित-वपुषौ ( बहु० ) । शङ्खश्च पद्मश्च = शङ्ख-पद्मौ ( इतरेतरद्वन्द्वः ) तौ । मम वियोगः मद्वियोगः ( ष० तत्० ) तेन । क्षामा छाया यस्य तत् क्षामच्छायम् ( बहु० ) । सूर्यस्य अपायः सूर्यापायः ( ष० तत्० ) तस्मिन् ।

**कोशः—**साधुः समर्थो निपुणो वा, इति काशिकायाम् । निधिर्ना शेवधि-र्भेदः पद्मशङ्खादयो निधेः, इत्यमरः । अभिख्या नाम शोभयोः, इत्यमरः ।

**टिप्पणी—निहितम्—**नि उपसर्गपूर्वक धारण एवं पोषण अर्थ में विद्यमान "धा" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "दधातेर्हि" इस सूत्र से धातु के स्थान में "हि" आदेश करके "निहितम्" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । **शङ्खपद्मौ—**ये

२०२ मेघदूतम्

कुबेर के नव निधियों में से दो निधियां हैं । कुबेर के नव निधियों के नाम इस प्रकार हैं—

"महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।
मुकुन्द-कुन्द-नीलाश्च खर्व्वश्च निधयो नव ॥

दृष्ट्वा—दर्शनार्थक "दृश्" धातु से क्त्वा प्रत्यय करके "दृष्ट्वा" ऐसा निष्पन्न होता है । वियोग:—"वि" उपसर्गपूर्वक "योगार्थक "युज्" धातु से "भाव में घञ्" प्रत्यय करके वियोगशब्द निष्पन्न होता है । क्षाम:—"क्षै" धातु से "क्त" प्रत्यय करके धातु को आत्व करके "क्षायो म:" इस सूत्र से प्रत्यय के तकार को "म" आदेश करके "क्षाम:" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । लक्षयेथा:—णिजन्त 'लक्ष्' धातु के मध्यमपुरुष के एकवचन का यह रूप है ।

अलङ्कार—यहाँ "बिम्ब-प्रतिबिम्ब भावमूलक वैधर्म्य "दृष्टान्त" अलङ्कार है । यहाँ सूर्य के न रहने से कमल की शोभा का ह्रास रूप व्यतिरेक दृष्टान्त को देकर यक्ष ने अपने विरह में अपने भवन की कान्ति की क्षीणता का प्रतिपादन किया है ॥ १७ ॥

गत्वा सद्यः कलभतनुतां शीघ्रसम्पातहेतोः
क्रीडाशैले प्रथमकथिते रम्यसानौ निषण्णः ।
अर्हस्यन्तर्भवनपतितां कर्तुमल्पल्पभासं
खद्योतालीविलसितनिभां विद्युदुन्मेषदृष्टिम् ॥१८॥

अन्वयः—शीघ्र-सम्पातहेतोः, सद्यः, कलभतनुताम्, गत्वा, प्रथमकथिते, रम्यसानौ, क्रीडाशैले, निषण्णः अल्पालपभासम्, खद्यो-ताली-विलसितनिभाम्, विद्युदुन्मेषदृष्टिम्, अन्तर्भवनपतिताम्, कर्तुम्, अर्हसि ॥ १८ ॥

व्याख्या—हे मेघ ! शीघ्रसम्पात-हेतोः=त्वरितप्रवेशार्थम्, सद्यः=तत्क्षणम्, कलभतनुताम्=करिशावक-शरीरताम्, गत्वा=आसाद्य, प्रथमकथिते=पूर्वोक्ते,

उत्तरमेघः २०३

रम्यसानौ = मनोहर-शिखरे, क्रीडाशैले = केलिपर्वते, निषण्णः = उपविष्टः (सन्) अल्पाल्पभासम् = मन्द-मन्द-प्रकाशम्, खद्योताली-विलसितनिभाम् = खद्योतपङ्क्ति-स्फुरित-समाम्, विद्युदुन्मेषदृष्टिम् = तडिज्ज्योति-दृशम्, अन्तर्भवनपतिताम् = गृहमध्य-प्रविष्टाम्, कर्तुम् = सम्पादयितुम्, अर्हसि = समर्थोऽसि ॥ १८ ॥

शब्दार्थः—शीघ्रसम्पातहेतोः = शीघ्र प्रवेश के लिए, सद्यः = तत्काल, कलभतनुताम् = हाथी के बच्चे के शरीर के तरह शरीर को, गत्वा = बनाकर, प्रथमकथिते = पहले कहे गये, रम्यसानौ = सुन्दर शिखर वाले, क्रीडाशैले = क्रीडापर्वत पर, उपविष्टः (सन्) = बैठे हुए (स्थित होकर), अल्पाल्पभासाम् = मन्द-मन्द प्रकाश वाली, खद्योतालीविलसितनिभाम् = जुगुनुओं की पङ्क्ति की चमक के समान, विद्युदुन्मेष-दृष्टिम् = बिजली की चमक रूपी दृष्टि को, अन्त-र्भवनपतिताम् = बीच घर में डालने के लिए, (तुम) अर्हसि = योग्य हो (समर्थ हो) ॥ १८ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! शीघ्र-प्रवेशार्थं करिशिशु-शरीर सदृशं स्वशरीरं कृत्वा पूर्ववर्णिते रम्य-शिखरे क्रीडा-पर्वते स्थितः सन् ज्योतिरिङ्गणस्फुरितसमां तडित्प्रकाश-रूपां दृष्टिं गृहमध्ये पातयितुं त्वं समर्थोऽसि ॥ १८ ॥

हिन्दी—हे मेघ ! शीघ्रप्रवेश के लिये, तुरंत हाथी के बच्चे के समान अपने शरीर को बनाकर पहले कहे गये सुन्दर शिखर वाले क्रीड़ापर्वत पर स्थित होकर मन्द-मन्द प्रकाश वाली, जुगुनुओं की पंक्ति की टिमटिमाहट के समान बिजली की चमक रूपी दृष्टि को घर के भीतर डालने में तुम समर्थ हो ॥ १८ ॥

समासः—शीघ्रं सम्पातः = शीघ्रसम्पातः (सुप्सुपा०) शीघ्रसम्पात एव हेतुः = शीघ्रसम्पातहेतुः (रूपक) तस्य । कलभस्येव तनुर्यस्य स कलभतनुः (व्य० बहु०) तस्य भावः कलभतनुता ताम् । प्रथमं कथितः प्रथमकथितः (सुप्सुपा) । रम्यः सानुर्यस्य सः रम्यसानुः (बहु०) तस्मिन् । क्रीडार्थं शैलः क्रीडाशैलः (मध्यमपदलोपी०) तस्मिन् । अल्पाऽल्पा भाः यस्या सा अल्पाल्प-भासा (बहु०) ताम् । खे द्योतन्ते इति खद्योताः (स० तत्०) खद्योतानाम् आली

२०४ मेघदूतम्

खद्योताली (ष० तत्०) तस्याः विलसितम् = खद्योतालीवि०सितम् (ष०तत्०) तेन सदृशी खद्योताली-विलसितनिभा (तृ० तत्०) ताम्। विद्युत् उन्मेषः विद्युदुन्मेषः (ष० तत्०) विद्युदुन्मेष एव दृष्टिः = विद्युदुन्मेषदृष्टिः (रूपक) ताम्। भवनस्य अन्तः अन्तर्भवनम् (ष० तत्०) अन्तर्भवनं पतिता = अन्तर्भवनपतिता (द्वि० तत्०) ताम्।

कोशः—सम्पातः पतने वेगे प्रवेशे वेद संविदे, इति शब्दार्णवः। कलभः करिशावकः, इत्यमरः। भाश्चविद्युत्त्विदीतयः, इत्यमरः। तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपला अपि, इत्यमरः। निभ-संकाशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः, इत्यमरः।

टिप्पणी—संपातः—संपतनं संपातः = "सम्" उपसर्गपूर्वक पतनार्थक "पत्" धातु से भाव में "घञ्" प्रत्यय करके "संपात" ऐसा रूप निष्पन्न होता है। "सम्पातहेतोः" यहाँ "षष्ठी हेतुप्रयोगे" इस सूत्र से षष्ठी विभक्ति हुई है। गत्वा—"गम्" धातु से क्त्वा प्रत्यय करके गत्वा रूप बनता है। कलभ—बत्तीस साल की उम्र के हाथी के बच्चे को "कलभ" कहते हैं। निषण्णः—नि उपसर्गपूर्वक "सद्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके नत्व षत्व णत्व आदि करके "निषण्णः" ऐसा रूप निष्पन्न होता है। अल्पाऽल्पभासः—यहाँ "अतिशयेन अल्पा" इस विग्रह में "प्रकारे गुणवचनस्य" इस सूत्र से "अल्प" की द्विरुक्ति हुई है। अन्तर्भवनम्—यहाँ "राजदन्तादिषु परम्" इस सूत्र से "अन्तर" इसका पूर्व निपात हुआ है।

अलङ्कारः—प्रस्तुत पद्य में "कलभतनुताम्" एवं "खद्योतालीविलसितनिभाम्" इन दोनों जगह उपमा एवं "विद्युदुन्मेषदृष्टिम्" यहाँ रूपक अलङ्कार है। तथा दोनों अलङ्कारों का अङ्गाङ्गिभाव होने के कारण "संकर" अलङ्कार है ॥ १८ ॥

तन्वी श्यामा शिखरिदशना पक्वबिम्बाधरोष्ठी
मध्येक्षामा चकितहरिणी-प्रेक्षणा निम्ननाभिः।