मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 239, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ें१९८ मेघदूतम्
अन्वयः—च, तन्मध्ये, अनतिप्रौढवंश-प्रकाशैः, मणिभिः, मूले, बद्धा, स्फटिकफलका, काञ्चनी, वासयष्टिः। शिञ्जावलयसुभगैः, तालैः, मे, कान्तया, नर्तितः, वः, सुहृत्, नीलकण्ठः, दिवसविगमे, याम्, अध्यास्ते।
व्याख्या—च=किंच, तन्मध्ये=रक्ताशोकबकुलमध्ये, अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः=नातिक्लिष्टवेणुकान्तिभिः, मणिभिः=रत्नैः, मूले = पादे, बद्धा=संबद्धा, स्फटिकफलका = स्फटिकमणिमय-पीठिका, काञ्चनी =हैमी, वासयष्टिः = निवासदण्डः, वर्तत इति शेषः। शिञ्जावलयसुभगैः=ध्वनिमत्कङ्कणश्रान्त्यैः, तालैः=करतलध्वनिभिः, मे = मम, कान्तया = प्रियया, नर्तितः = नृत्यङ्कारितः, वः=युष्माकम्, मेघानामित्यर्थः। सुहृत् = मित्रम्, नीलकण्ठः=मयूरः, दिवसविगमे = दिनसमाप्तौ, प्रदोष इति भावः। याम् = वासयष्टिम्, अध्यास्ते = अनुतिष्ठति ॥१६॥
शब्दार्थः—च = और भी, तन्मध्ये = उस अशोक और बकुल वृक्ष के बीच में, अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः = कोमल बाँसों की कान्ति वाले, मणिभिः = मणियों से, मूले = जड़ में, बद्धा = बँधी, स्फटिक-फलका = स्फटिक मणि की वेदिका वाली, काञ्चनी = सोने का, वासयष्टिः = निवासदण्ड (है)। शिञ्जा-वलय-सुभगैः = कङ्कणों की ध्वनियों से, सुन्दर तालैः = हाथ की तालियों से, मे = मेरी, कान्तया = प्रिया द्वारा, नर्तितः = नचाया गया, वः = तुम लोगों का, सुहृत् = मित्र, नीलकण्ठः = मोर, दिवसविगमे = संध्याकाल में, याम् = जिस निवासदण्ड पर, अध्यास्ते = बैठता है ॥ १६ ॥
भावार्थः—हे मेघ ! तयोः रक्ताशोकबकुल-वृक्षयोर्मध्ये मरकतमणिभिः बद्धामूलस्फटिकमणिमयपीठा हाटकमयी वासयष्टिर्विद्यते । सायंकाले मत्प्रियया शिञ्जितकङ्कणसुन्दरैः करतलवादनैः नर्तितो मयूरो यामधिष्ठति ॥ १६ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! उन रक्त अशोक और बकुल वृक्ष के बीच में कोमल बाँस की प्रभा से युक्त मणियों की वेदिकावाली और स्फटिकमणिमय पीठ से युक्त सोने की वासयष्टि है। शब्दायमान कङ्कणों से कर्णप्रिय करताल बजाकर मेरी प्रिया के द्वारा नचाया गया तुम लोगों का मित्र मयूर सायङ्काल जिस पर आकर बैठता है ॥ १६ ॥