मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

उत्तरमेघः २०३

रम्यसानौ = मनोहर-शिखरे, क्रीडाशैले = केलिपर्वते, निषण्णः = उपविष्टः (सन्) अल्पाल्पभासम् = मन्द-मन्द-प्रकाशम्, खद्योताली-विलसितनिभाम् = खद्योतपङ्क्ति-स्फुरित-समाम्, विद्युदुन्मेषदृष्टिम् = तडिज्ज्योति-दृशम्, अन्तर्भवनपतिताम् = गृहमध्य-प्रविष्टाम्, कर्तुम् = सम्पादयितुम्, अर्हसि = समर्थोऽसि ॥ १८ ॥

शब्दार्थः—शीघ्रसम्पातहेतोः = शीघ्र प्रवेश के लिए, सद्यः = तत्काल, कलभतनुताम् = हाथी के बच्चे के शरीर के तरह शरीर को, गत्वा = बनाकर, प्रथमकथिते = पहले कहे गये, रम्यसानौ = सुन्दर शिखर वाले, क्रीडाशैले = क्रीडापर्वत पर, उपविष्टः (सन्) = बैठे हुए (स्थित होकर), अल्पाल्पभासाम् = मन्द-मन्द प्रकाश वाली, खद्योतालीविलसितनिभाम् = जुगुनुओं की पङ्क्ति की चमक के समान, विद्युदुन्मेष-दृष्टिम् = बिजली की चमक रूपी दृष्टि को, अन्त-र्भवनपतिताम् = बीच घर में डालने के लिए, (तुम) अर्हसि = योग्य हो (समर्थ हो) ॥ १८ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! शीघ्र-प्रवेशार्थं करिशिशु-शरीर सदृशं स्वशरीरं कृत्वा पूर्ववर्णिते रम्य-शिखरे क्रीडा-पर्वते स्थितः सन् ज्योतिरिङ्गणस्फुरितसमां तडित्प्रकाश-रूपां दृष्टिं गृहमध्ये पातयितुं त्वं समर्थोऽसि ॥ १८ ॥

हिन्दी—हे मेघ ! शीघ्रप्रवेश के लिये, तुरंत हाथी के बच्चे के समान अपने शरीर को बनाकर पहले कहे गये सुन्दर शिखर वाले क्रीड़ापर्वत पर स्थित होकर मन्द-मन्द प्रकाश वाली, जुगुनुओं की पंक्ति की टिमटिमाहट के समान बिजली की चमक रूपी दृष्टि को घर के भीतर डालने में तुम समर्थ हो ॥ १८ ॥

समासः—शीघ्रं सम्पातः = शीघ्रसम्पातः (सुप्सुपा०) शीघ्रसम्पात एव हेतुः = शीघ्रसम्पातहेतुः (रूपक) तस्य । कलभस्येव तनुर्यस्य स कलभतनुः (व्य० बहु०) तस्य भावः कलभतनुता ताम् । प्रथमं कथितः प्रथमकथितः (सुप्सुपा) । रम्यः सानुर्यस्य सः रम्यसानुः (बहु०) तस्मिन् । क्रीडार्थं शैलः क्रीडाशैलः (मध्यमपदलोपी०) तस्मिन् । अल्पाऽल्पा भाः यस्या सा अल्पाल्प-भासा (बहु०) ताम् । खे द्योतन्ते इति खद्योताः (स० तत्०) खद्योतानाम् आली