भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

उत्तरमेघः २०३

रम्यसानौ = मनोहर-शिखरे, क्रीडाशैले = केलिपर्वते, निषण्णः = उपविष्टः (सन्) अल्पाल्पभासम् = मन्द-मन्द-प्रकाशम्, खद्योताली-विलसितनिभाम् = खद्योतपङ्क्ति-स्फुरित-समाम्, विद्युदुन्मेषदृष्टिम् = तडिज्ज्योति-दृशम्, अन्तर्भवनपतिताम् = गृहमध्य-प्रविष्टाम्, कर्तुम् = सम्पादयितुम्, अर्हसि = समर्थोऽसि ॥ १८ ॥

शब्दार्थः—शीघ्रसम्पातहेतोः = शीघ्र प्रवेश के लिए, सद्यः = तत्काल, कलभतनुताम् = हाथी के बच्चे के शरीर के तरह शरीर को, गत्वा = बनाकर, प्रथमकथिते = पहले कहे गये, रम्यसानौ = सुन्दर शिखर वाले, क्रीडाशैले = क्रीडापर्वत पर, उपविष्टः (सन्) = बैठे हुए (स्थित होकर), अल्पाल्पभासाम् = मन्द-मन्द प्रकाश वाली, खद्योतालीविलसितनिभाम् = जुगुनुओं की पङ्क्ति की चमक के समान, विद्युदुन्मेष-दृष्टिम् = बिजली की चमक रूपी दृष्टि को, अन्त-र्भवनपतिताम् = बीच घर में डालने के लिए, (तुम) अर्हसि = योग्य हो (समर्थ हो) ॥ १८ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! शीघ्र-प्रवेशार्थं करिशिशु-शरीर सदृशं स्वशरीरं कृत्वा पूर्ववर्णिते रम्य-शिखरे क्रीडा-पर्वते स्थितः सन् ज्योतिरिङ्गणस्फुरितसमां तडित्प्रकाश-रूपां दृष्टिं गृहमध्ये पातयितुं त्वं समर्थोऽसि ॥ १८ ॥

हिन्दी—हे मेघ ! शीघ्रप्रवेश के लिये, तुरंत हाथी के बच्चे के समान अपने शरीर को बनाकर पहले कहे गये सुन्दर शिखर वाले क्रीड़ापर्वत पर स्थित होकर मन्द-मन्द प्रकाश वाली, जुगुनुओं की पंक्ति की टिमटिमाहट के समान बिजली की चमक रूपी दृष्टि को घर के भीतर डालने में तुम समर्थ हो ॥ १८ ॥

समासः—शीघ्रं सम्पातः = शीघ्रसम्पातः (सुप्सुपा०) शीघ्रसम्पात एव हेतुः = शीघ्रसम्पातहेतुः (रूपक) तस्य । कलभस्येव तनुर्यस्य स कलभतनुः (व्य० बहु०) तस्य भावः कलभतनुता ताम् । प्रथमं कथितः प्रथमकथितः (सुप्सुपा) । रम्यः सानुर्यस्य सः रम्यसानुः (बहु०) तस्मिन् । क्रीडार्थं शैलः क्रीडाशैलः (मध्यमपदलोपी०) तस्मिन् । अल्पाऽल्पा भाः यस्या सा अल्पाल्प-भासा (बहु०) ताम् । खे द्योतन्ते इति खद्योताः (स० तत्०) खद्योतानाम् आली

२०४ मेघदूतम्

खद्योताली (ष० तत्०) तस्याः विलसितम् = खद्योतालीवि०सितम् (ष०तत्०) तेन सदृशी खद्योताली-विलसितनिभा (तृ० तत्०) ताम्। विद्युत् उन्मेषः विद्युदुन्मेषः (ष० तत्०) विद्युदुन्मेष एव दृष्टिः = विद्युदुन्मेषदृष्टिः (रूपक) ताम्। भवनस्य अन्तः अन्तर्भवनम् (ष० तत्०) अन्तर्भवनं पतिता = अन्तर्भवनपतिता (द्वि० तत्०) ताम्।

कोशः—सम्पातः पतने वेगे प्रवेशे वेद संविदे, इति शब्दार्णवः। कलभः करिशावकः, इत्यमरः। भाश्चविद्युत्त्विदीतयः, इत्यमरः। तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपला अपि, इत्यमरः। निभ-संकाशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः, इत्यमरः।

टिप्पणी—संपातः—संपतनं संपातः = "सम्" उपसर्गपूर्वक पतनार्थक "पत्" धातु से भाव में "घञ्" प्रत्यय करके "संपात" ऐसा रूप निष्पन्न होता है। "सम्पातहेतोः" यहाँ "षष्ठी हेतुप्रयोगे" इस सूत्र से षष्ठी विभक्ति हुई है। गत्वा—"गम्" धातु से क्त्वा प्रत्यय करके गत्वा रूप बनता है। कलभ—बत्तीस साल की उम्र के हाथी के बच्चे को "कलभ" कहते हैं। निषण्णः—नि उपसर्गपूर्वक "सद्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके नत्व षत्व णत्व आदि करके "निषण्णः" ऐसा रूप निष्पन्न होता है। अल्पाऽल्पभासः—यहाँ "अतिशयेन अल्पा" इस विग्रह में "प्रकारे गुणवचनस्य" इस सूत्र से "अल्प" की द्विरुक्ति हुई है। अन्तर्भवनम्—यहाँ "राजदन्तादिषु परम्" इस सूत्र से "अन्तर" इसका पूर्व निपात हुआ है।

अलङ्कारः—प्रस्तुत पद्य में "कलभतनुताम्" एवं "खद्योतालीविलसितनिभाम्" इन दोनों जगह उपमा एवं "विद्युदुन्मेषदृष्टिम्" यहाँ रूपक अलङ्कार है। तथा दोनों अलङ्कारों का अङ्गाङ्गिभाव होने के कारण "संकर" अलङ्कार है ॥ १८ ॥

तन्वी श्यामा शिखरिदशना पक्वबिम्बाधरोष्ठी
मध्येक्षामा चकितहरिणी-प्रेक्षणा निम्ननाभिः।

उत्तरमेघः २०५

श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्याद्युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातुः ॥१९॥

अन्वयः—तन्वी, श्यामा, शिखरिदशना, पक्वबिम्बाधरोष्ठी, मध्येक्षामा, चकित-हरिणी-प्रेक्षणा, निम्ननाभिः, श्रोणी-भारात्, अलसगमना, स्तनाभ्याम्, स्तोकनम्रा, युवतिविषये, धातुः, आद्या, सृष्टिः, इव, या, तत्र, स्यात् ॥ १९ ॥

व्याख्या—स्वभवन-वर्णनाऽनन्तरं प्रिया स्वरूपपरिचयं ददाति श्लोकद्वयेन-(हे मेघ !) तन्वी=कृशाङ्गी, न तु स्थूला, श्यामा=तप्तकाञ्चनवर्णाभा, युवतिर्वा, शिखरिदशना = सुदती, पक्वबिम्बाधरोष्ठी = परिणतबिम्बफलोष्ठी, मध्येक्षामा=कृशोदरी, चकितहरिणीप्रेक्षणा=भयभीतकुरङ्गी-नयना अनेनाऽस्याः पद्मिनीत्वं व्यज्यते । निम्ननाभिः = गम्भीरनाभिः, श्रोणी-भारात्=नितम्बस्थौल्यात्, अलसगमना = मन्दगामिनी, स्तनाभ्याम् = कुचाभ्याम्, स्तोकनम्रा=ईषदवनता। युवतिविषये=ललितासम्बन्धे, धातुः = स्रष्टुः, ब्रह्मणः इति भावः, आद्या=प्रथमा, सृष्टिरिव=रचनेव "वर्तमानेति शेषः" तादृशी या=पूर्वोक्तगुणसम्पन्ना स्त्री, तत्र=मद्गृहे, भवेत् = स्यात्—॥ १९ ॥

शब्दार्थः—तन्वी = दुबली, श्यामा = तपाये हुए सोने के रंग की, अथवा युवती, शिखरिदशना = तीखे दांतों वाली, पक्वबिम्बाधरोष्ठी = पके हुए बिम्ब के समान अधरोष्ठवाली, मध्येक्षामा = पतली कमरवाली, चकितहरिणी-प्रेक्षणा = डरी हुई मृगी के समान ( चञ्चल ) आंखोंवाली, निम्ननाभिः = गहरी नाभिवाली; श्रोणीभारात् = नितम्ब के भार से, अलसगमना = मन्द-मन्द चलने वाली, स्तनाभ्याम् = स्तनों से, स्तोकनम्रा = कुछ-कुछ झुकी हुई, युवतिविषये = स्त्रियों के विषय में, धातुः = स्रष्टा (ब्रह्मा) की, आद्या = पहली, सृष्टिरिव = रचना की तरह, या = जो स्त्री, तत्र = वहाँ मेरे घर में, स्यात् = हो ।

भावार्थः—हे मेघ ! कृशाङ्गी, युवति, दाडिमबीजवद्दन्तशालिनी, कृशोदरी, पक्वबिम्बाधरोष्ठी, भयभीतमृगीव चपलनयना, गम्भीरनाभिः, नितम्भभारान्मन्दगामिनी, कुचभारेणेषदवनता, युवतिविषये ब्रह्मणः प्राथमिकी रचनेव या स्त्री मद्गेहे भवेत् (तां मत्पत्नीं जानीयाः) इत्यग्रतनेन श्लोकेन सम्बन्धो विद्यते ।१९।

१४ मे० दू०

२०६ मेघदूतम्

हिन्दी–हे मेघ ! दुबली युवती, तीखे दांतों वाली, पके हुए बिम्ब (कुंदरू) के समान निचले होंठ वाली, पतली कमरवाली, भयभीत मृगी के समान चञ्चल आँखों वाली, गहरी नाभि वाली, नितम्बभार से धीरे-धीरे चलने वाली, स्तनभार से (आगे की ओर) कुछ झुकी हुई-सी, स्त्रियों के विषय में ब्रह्मा की पहली रचना की तरह जो स्त्री वहाँ मेरे घर में हो (उसे मेरी पत्नी समझना, यह आगे से सम्बद्ध है)।

समासः—शिखरिणो दन्ताः यस्याः सा शिखरिदशना (बहु०) पक्वं च तद् बिम्बं पक्वबिम्बम् (क० धा०)। अधरञ्चासौ ओष्ठश्च अधरोष्ठः (कर्म०) पक्वबिम्बमिव अधरोष्ठो यस्याः सा पक्वबिम्बाधरोष्ठी (बहु०)। मध्येक्षामः यस्याः सा मध्येक्षामा (व्य० बहु०)। चकिता चासौ हरिणी चकितहरिणी (कृ० धा०) चकितहरिण्या इव प्रेक्षणं यस्याः सा चकितहरिणीप्रेक्षणा (व्यधि० बहु०)। निम्ना नाभिर्यस्याः सा निम्ननाभिः (बहु०)। श्रोण्याः भारः = श्रोणीभारः (ष० तत्०)। अलसं गमनं यस्याः सा अलसगमना (बहु०)। स्तोकं नम्रा = स्तोकनम्रा (सुप्सुपा०)। युवतयः विषयः युवतिविषयः (रूपक०) तस्मिन्।

कोशः—श्लक्ष्णं वध्रं कृशं तनु, इत्यमरः। श्यामा यौवनमध्यस्था, इत्युत्पलमाला। "शीते सुखोष्णा सर्वाङ्गी ग्रीष्मे या सुखशीतला। तप्तकाञ्चनवर्णाभा सा स्त्री श्यामेति कथ्यते॥" इत्याहुः भट्टिकाव्यस्य टीकाकृतः। शिखरं शैलवृक्षाग्रकक्षापुलककोटिषु, इति विश्वः।

टिप्पणी—तन्वी "तनु" यह दौर्बल्यरूप गुण का वाचक शब्द है—अतः "वोतो गुणवचनात्" इस सूत्र से ङीष हुआ है। श्यामा—इस स्त्री की विशेषता होती है कि गर्मी के महीनों में इनके शरीर शीतल और ठंडे समय में उष्ण हो जाते हैं। जैसा कि कहा भी गया है—

कूपोदकं वटच्छाया श्यामा नारीष्टिकागृहम्।
शीतकाले भवेदुष्णं उष्णकाले च शीतलम्॥

उत्तरमेघः २०७

अर्थात् कुएँ का जल, वट (बरगद) की छाया, श्यामा स्त्री और ईंटे का घर; ये सब ठंढे समय में गर्म और गर्म समय में ठंढे हो जाते हैं । शिखरिदशनाः- अभिधान-चिन्तामणिकार 'शिखर' शब्द का अर्थ पके हुए दाडिम का बीज करते हैं । वे कहते हैं—'पक्वदाडिमबीजाभं माणिक्यं शिखरं विदुः' पक्व-बिम्बाधरोष्ठी—यहाँ अधरोष्ठ में अधरश्चासौ ओष्ठश्च इसतरह कर्मधारय समास हो जाने पर प्राप्त वृद्धि को रोककर 'ओत्वोष्ठयोः समासे वा' इस सूत्र से ( अधर + ओष्ठ ) यहाँ विकल्प से पररूप हुआ है । एवं पक्व बिम्ब के साथ पुनः समास होने के पश्चात् 'नासिकोदरोष्ठजङ्घादन्तकर्णशृङ्गाच्च' इस सूत्र से विकल्प से 'ङीष्' हुआ है तब 'पक्वबिम्बाधरोष्ठी' रूप बना है, 'बिम्ब' कुंदरू फल को कहते हैं । यह लाल रंग का होता है, अतः यहाँ उसे उपमानरूप में ग्रहण किया गया है । मध्येक्षामा—यहाँ 'मध्य' शब्द से आयी सप्तमी-विभक्ति का समास होने पर भी 'अमूर्धमस्तकात् स्वाङ्गादकामे' इस सूत्र से अलुक हो गया है । आद्या = आदौ भवा आद्या = 'आदि' शब्द से 'दिगादिभ्यो यत्' इस सूत्र से यत् प्रत्यय करके स्त्रीत्व की विवक्षा में टाप् हो गया है ।

अलङ्कारः—यहाँ 'अधर' एवं 'ओष्ठ' इन दो पर्यायवाची शब्दों की आवृत्ति होने से 'पुनरुक्तवदाभास' 'पक्वबिम्बाधरोष्ठी' यहाँ लुप्तोपमा, 'चकित-हरिणी-प्रेक्षणा' यहाँ पर भी लुप्तोपमा और 'सृष्टिराद्येव' इस जगह 'उत्प्रेक्षा' अलङ्कार है । परञ्च इन सब अलङ्कारों की परस्पर निरपेक्षता होने से संसृष्टि अलङ्कार है ।। १९ ।।

तां जानीथाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं ** दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकाम् ।** गाढोत्कण्ठां गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बालां ** जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं वान्यरूपाम् ॥२०॥**

अन्वयः—सहचरे, मयि, दूरीभूते, चक्रवाकीम्, इव, परिमितकथाम्, एकाम्, ताम्, मे, द्वितीयम्, जीवितम्, जानीथाः । गाढोत्कण्ठाम्, बालाम्, गुरुषु, एषु, दिवसेषु, गच्छत्सु, शिशिरमथिताम्, पद्मिनीम्, वा, अन्यरूपाम्, जाताम्, मन्ये ।

२०८ मेघदूतम्

व्याख्या—(हे मेघ !) सहचरे=सहगामिनि, मयि=पत्यौ, यक्षे, दूरी- भूते=दूरङ्गते सति, चक्रवाकीमिव = चक्रवाक प्रियामिव, परिमितकथाम् = अत्यल्पभाषिणीम्, एकाम् = एकाकिनीम्, ताम् = पूर्ववर्णितां मत्प्रियाम्, मे = यक्षस्य, द्वितीयम् = अन्यम्, अपरमित्यर्थः, जीवितम् = जीवनम्, जानीथाः = अवगच्छेः । एतेन तस्यां मृतौ मद्जीवननाशोऽवश्यम्भावीति व्यज्यते । गाढो- त्कण्ठाम् = अत्युत्सुक्याम्, बालाम् = नवोढाम् अष्टदशहायनामित्यर्थः । गुरुषु = दीर्घेषु, एषु=वर्तमानेषु, दिवसेषु=शापदिनेषु, गच्छत्सु = यातेषु सत्सु, शिशिर- मथिताम् = तुषारपीडिताम्, पद्मिनीम् = कमलिनीम्, वा = यथा, अन्यरूपाम् = अपराकृतिम्, जाताम् = भूताम्, मन्ये = संभावयामि, हिमविकृतरूपा सा विर- हिणी अन्यरूपा भविष्यति इति तर्कयामि इति भावः ॥ २० ॥

शब्दार्थः—(हे मेघ !) सहचरे = साथी, मयि = मेरे, दूरीभूते = दूर होने पर, चक्रवाकीमिव = चकई के समान, परिमितकथाम् = बहुत कम बोलनेवाली, एकाम् = अकेली, ताम् = उस तन्वी आदि श्लोक से वर्णिता मेरी प्रिया को, मे = मेरा, द्वितीयम् = दूसरा, जीवितम् = जीवन ( प्राण ), जानीथाः = समझना । गाढोत्कण्ठाम् = (मेरे विषय में) अत्यधिक उत्सुक, बालाम् = (अट्ठारह वर्ष की) नवोढा को, गुरुषु = लम्बे दुर्वह, एषु = इन, दिवसेषु = शाप के दिनों में, गच्छत्सु = बीतने पर, शिशिरमथिताम् = हिम से पीडित, पद्मिनीम् = कमलिनी के, वा = समान, अन्यरूपाम् = किसी दूसरे ही रूप को, जाताम् = प्राप्त, अर्थात् कुछ की कुछ बन गयी होगी ऐसा, मन्ये = सोचता हूँ ॥ २० ॥

भावार्थः—हे मेघ ! सहगामिनि मयि दूरस्थिते सति सहवियुक्तां चक्रवा- कीमिव अल्पवाचामेकाकिनीं तां पूर्वप्रकारेण वर्णितां मत्प्रियां मेऽपरं जीवनं जानीथाः । मद्विषये अत्युत्सुकां नवोढामष्टादशवर्षीयां (अहम्) एषु दुर्वहेषु शाप- दिवसेषु गच्छत्सु तुषारपीडितां कमलिनीमिवान्‍यरूपां तर्कयामि ॥ २० ॥

हिन्दी—( हे मेघ ! ) मुझ साथी के दूर हो जाने पर चकई के समान कम बोलने वाली अकेली उस पूर्ववर्णिता स्त्री को मेरा दूसरा जीवन ( प्राण ) समझना अर्थात् मेरी प्रिया समझना । शाप के इन दुर्वह दिनों के बीतने पर

उत्तरमेघः २०९

(मैं तो) उस नवोढा को पाले की मारी कमलिनी की तरह कुछ की कुछ हो गयी होगी, ऐसा अनुमान (सोच रहा) कर रहा हूँ।

समासः— परिमिता कथा यस्याः सा परिमितकथा ताम् (बहु०) गाढा उत्कण्ठा यस्याः सा गाढोत्कण्ठा (बहु०) ताम्। शिशिरेण मथिता शिशिरमथिता (तृ० तत्०) ताम्। अन्यं रूपं यस्याः सा अन्यरूपा (बहु०) ताम्।

कोशः— इव वद् वा यथा शब्दाः, इति दण्डी। उपमायां विकल्पे वा, इत्यमरः। गाढ-वाढ-दृढानि च, इत्यमरः। हेमन्तः शिशिरोऽस्त्रियाम्, इत्यमरः। उत्कण्ठोत्कलिकेलिके समे, इत्यमरः।

टिप्पणी— सहचरे— सहचरतीति इस विग्रह में 'सह' उपपदपूर्वक चर् धातु से अच् प्रत्यय करके 'सहचर' ऐसा शब्द निष्पन्न होता है। उक्त रूप सप्तमी विभक्ति का है। दूरीभूते— अदूरं दूरं यथा सम्पाद्येत इस विग्रह में 'दूर' उपपदक 'भू' धातु से क्त प्रत्यय करके एवं 'दूर' शब्द से 'च्वि' प्रत्यय करके 'च्वौ च' इस सूत्र से दीर्घ होकर 'दूरीभूत' शब्द निष्पन्न होता है। उक्त रूप सप्तमी विभक्ति का है। चक्रवाकी— चक्रवाकत्वजातिविशिष्टा स्त्री इस विग्रह में 'चक्रवाक' शब्द से 'जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्' इस सूत्र से 'ङीष्' प्रत्यय होकर चक्रवाकी बनता है। कविप्रसिद्धि है कि चक्रवाक और चक्रवाकी रात में वियुक्त हो जाते हैं, यहाँ तक कि यदि इन्हें एक पिंजरे में भी बन्द कर दिया जाय तो ये आपस में दोनों दो तरफ मुँह करके रात व्यतीत करते हैं। इस उक्ति में सत्यता कहाँ तक है यह भगवान् ही जाने।

इस वियोग के सम्बन्ध में एक लोककथा भी सुनी जाती है कि 'सीताहरण' के पश्चात् रामचन्द्रजी ने सीताजी की खोज और उनका पता वन-लताओं से पूछते हुए एक चक्रवाक दम्पति से भी पूछा पर उन दोनों ने इनका उपहास करते हुए नकारात्मक उत्तर दिया, इस पर दुःखित होकर रामचन्द्रजी ने शाप दे दिया कि 'तुम चक्रवाक-दम्पतियों का प्रति-रात वियोग हुआ करे' और तभी से ये दोनों रात में नहीं मिलते हैं।

२१० | मेघदूतम्

कथा—कथनं कथा वाक्य-प्रबन्ध अर्थ में विद्यमान 'कथ' धातु से भाव में 'चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्चश्च' इस सूत्र से अङ् प्रत्यय करके स्त्रीत्वविवक्षा में 'टाप्' करके 'कथा' शब्द निष्पन्न होता है। द्वितीयम्—'द्विः' शब्द से पूरण अर्थ में 'द्वेस्तीयः' इस सूत्र से 'तीय' प्रत्यय करके 'द्वितीयः' ऐसा बनाया जाता है। यह नपुंसकलिङ्ग का रूप है। जीवितम्—प्राणधारण अर्थ में 'जीव' धातु से भाव में 'नपुंसके भावे क्तः' 'जीवितम्' रूप निष्पन्न होता है। उत्कण्ठा—यद्यपि 'उत्कण्ठा' का प्रसिद्ध अर्थ 'औत्सुक्य' है, परन्तु महामहो० मल्लिनाथजी ने "रागे त्वलब्धविषये वेदना महती तु या । संशोषणी तु गात्राणां तामुत्कण्ठां विदुर्बुधाः ॥' इस कोश का उद्धरण देकर उसका अर्थ 'विरहवेदना' किया है। बालाम्—यहाँ 'बाला' शब्द का अर्थ अविवाहित कुमारी नहीं समझना चाहिए प्रत्युत १८ वर्ष की 'किशोरी' ऐसा समझना चाहिए।

महाकवि का इस श्लोक का मूल आधार वाल्मीकिरामायण के अशोक-वाटिकास्थित सीता के वर्णन प्रसंग में कहा गया श्लोक ही जान पड़ता है—

हिम-हतनलिनीव नष्टशोभा, व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना ।
सहचर-रहितेव चक्रवाकी, जनकसुता-कृपणीं दशां ददर्श ॥
( सुन्दर०, १६।४० )

अलङ्कारः—प्रस्तुतः पद्य में यक्षपत्नी का एवं यक्ष ( जीवित ) का अभेद कथन भेद रहने पर भी किया गया है, अतः भेद में अभेद अध्यवसायमूलक 'अतिशयोक्ति', 'दूरीभूते......चक्रवाकीमिवैकाम्' यहाँ पूर्णोपमा एवं 'पद्मिनी-वान्यरूपाम्' यहाँ भी उपमा है और तीनों निरपेक्ष भाव से हैं अतः 'संसृष्टि' अलङ्कार है ॥ २० ॥

नूनं तस्याः प्रबलरुदितोच्छूननेत्रं प्रियाया
निःश्वासानामशिशिरतया भिन्नवर्णाधरोष्ठम् ।

उत्तरमेघः २११

हस्तन्यस्तं मुखमसकलव्यक्ति लम्बालकत्वा- दिन्दोर्दैन्यं त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेर्विभर्ति ॥ २१ ॥

अन्वयः—प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम्, निःश्वासानाम्, अशिशिरतया, भिन्न-वर्णाधरोष्ठम्, हस्तन्यस्तम्, लम्बालकत्वात्, असकलव्यक्ति, तस्याः, मुखम्, त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः, इन्दोः, दैन्यम्, बिभर्ति, नूनम् ॥ २१ ॥

व्याख्या—प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम् = अत्यधिकरुदितोच्छ्वसितनयनम्, निःश्वासानाम् = वदनश्वासप्रश्वासानाम्, अशिशिरतया = उष्णतया, भिन्नवर्णाधरोष्ठम् = विच्छायमघरोष्ठम्, हस्तन्यस्तम् = हस्तस्थापितम्, लम्बालकत्वात् = दीर्घस्रस्तचूर्णकुन्तलत्वात्, असकलव्यक्ति = असम्पूर्णाभिव्यक्ति, तस्याः = मत्प्रियायाः, मुखम् = वदनम्, त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः = मेघानुगमनक्षीणद्युतेः, इन्दोः = चन्द्रमसः, दैन्यम् = दीनताम्, बिभर्ति = धारयति; नूनम् = निश्चयेनेति भावः ॥ २१ ॥

शब्दार्थः—प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम् = बहुत रोने से सूजे हुए नेत्रों वाला, निःश्वासानाम् = निश्वासों के, अशिशिरतया = गरम होने के कारण, भिन्नवर्णाधरोष्ठम् = जिसके निचले होंठ का रंग फीका पड़ गया है (ऐसा), हस्तन्यस्तम् = हथेली पर रखा हुआ, लम्बालकत्वात् = लटकते हुए बालों के कारण, असकलव्यक्ति = असम्पूर्ण रूप से दिखाई देने वाला, तस्याः = उस मेरी प्रिया का, 'मुखम् = मुख, त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः = तेरा अनुगमन करने के कारण फीकी पड़ी कान्तिवाले, इन्दोः = चन्द्रमा के, दैन्यम् = दैन्यभाव को, बिभर्ति = धारण करता है, नूनम् = निश्चय ही, ॥ २१ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! अधुना मद्वियोगेन अत्यधिक-रोदनादुच्छ्वसितनेत्रमुष्णनिःश्वासैर्विवर्णाधरोष्ठं करतलस्थापितं लम्बायमानैरलकैरसम्पूर्णाभिव्यक्तं मत्प्रियामुखं त्वदनुसरणात्कान्तिहीनस्य हिमांशोः दीनभावं धारयति नूनम् ॥ २१ ॥

२१२ मेघदूतम्

हिन्दी—हे मेघ ! अत्यधिक रोने के कारण सूजी हुई आंखों वाला, निःश्वासों के गरम-गरम होने के कारण विवर्ण ओष्ठ वाला, हथेली पर रखे हुए लटकते हुए लटों के कारण सम्पूर्ण रूप से दिखाई नहीं देने वाला उस मेरी प्रिया का मुख तुम्हारे आवरण के कारण मलिनकान्ति वाले चन्द्रमा के दीन-भाव को निश्चय ही धारण करता होगा ॥ २१ ॥

समास:—प्रकृष्टं बलं यस्मिंस्तत् प्रबलम् ( बहु० )। प्रबलं च तद् रुदितम् = प्रवलरुदितम् ( कर्म० )। उच्छूने नेत्रे यस्य तत् = उच्छूननेत्रम्, प्रबलरुदितेन उच्छूननेत्रम् = प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम् ( तृ० तत्० )। न शिशिरता = अशिशिरता ( नञ्० ) तया। भिन्नो वर्णो यस्य सः भिन्नवर्णः (बहु०) अधरश्चासौ ओष्ठः = अधरोष्ठः (कर्म०) भिन्नवर्णः अधरोष्ठो यस्य तत् = भिन्नवर्णाधरोष्ठम् (बहु०), न सकला = असकला ( नञ्० ) असकला व्यक्तिः यस्य तत् असकलव्यक्ति ( बहु० )। तव अनुसरणम् = त्वदनुसरणं ( ष० तत्० )। क्लिष्टा कान्तिर्यस्य सः क्लिष्टकान्तिः ( बहु० ) त्वदनुसरणेन क्लिष्टकान्तिः = त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तिः ( तृ० तत्० ) तस्य ।

कोश:—नूनं तर्केऽथ निश्चये, इत्यमरः ।

टिप्पणीरुदितम्—रोदनमेव रुदितम् = रुद् धातु से भाव में क्त प्रत्यय करके ‘रुदितम्’ ऐसा रूप निष्पन्न होता है। उच्छून—‘उच्छून’ शब्द की निष्पत्ति के विषय में महामहोपाध्याय मल्लिनाथजी ने ‘उद्’ उपसर्गपूर्वक ‘टुओश्वि’ धातु से ‘क्त’ प्रत्यय करके ‘च्छ्वोः शूडनुनासिके च’ से ‘ऊठ्’ आगम करके ‘उच्छून’ शब्द निष्पन्न किया है, परन्तु यह प्रक्रिया प्रामादिकी है; क्योंकि ‘श्वि’ धातु के अन्त में ‘इ’कार है न कि वकार है अतः इस प्रक्रिया को छोड़कर यदि ‘उद् + श्वि + क्त’ ऐसी स्थिति में धातु के यजादि-गणपठित होने के कारण ‘वचिस्वपियजादीनां किति’ इस सूत्र से ‘व’ को ‘उ’कार सम्प्रसारण करके ‘सम्प्रसारणाच्च’ इस सूत्र से पूर्वरूप करके ‘श्वीदितो निष्ठायाम्’ इस सूत्र से इडागम का निषेध करके ‘हलः’ इस सूत्र से सम्प्रसारणरूप से आये हुए ‘उ’कार को दीर्घ करके ‘ओदितश्च’

उत्तरमेघः २१३

इस सूत्र से निष्ठा के ‘त’कार को ‘न’कार आदेश करके, छत्वादि करके ‘उच्छून’ ऐसा रूप निष्पन्न किया जाय तो प्रक्रिया शुद्ध होगी। अशिशिरता— शिशिरस्य भावः इस विग्रह में ‘तस्य भावस्त्वतलौ’ इस सूत्र से तल् प्रत्यय करके स्त्रीत्वविवक्षा में टाप् करके ‘शिशिरता’ रूप निष्पन्न होता है, न शिशिरता अशिशिरता यहाँ हेतु में तृतीया विभक्ति है। नञ् का अर्थ यहाँ विरोध में विवक्षित है। असकलव्यक्ति— यक्ष-पत्नी के मुँह पर सदा लटें लटकती रहती थीं अतः उसके मुँह की सम्पूर्ण अभिव्यक्ति नहीं होती थी। इससे यह अनुमानित होता है कि वह केशों को नहीं सँवारती थी। केश का न सँवारना उसके लिए उचित भी था, क्योंकि वह प्रोषितभर्तृका थी। जिसका पति परदेश में हो उसे प्रोषितभर्तृका कहते हैं। एवं धर्मशास्त्र में प्रोषितभर्तृका के लिए शरीर को सँवारने का निषेध किया गया है। जैसा कि महर्षि याज्ञवल्क्य अपनी स्मृति में लिखते हैं—

क्रीडां शरीरसंस्कारं समाजोत्सवदर्शनम् ।
हास्यं परगृहे यानं त्यजेत्प्रोषितभर्तृका ॥

इसका अभिप्राय यह है कि सती-साध्वी प्रोषितभर्तृका क्रीड़ा, शरीर-संस्कार (शरीर को सँवारना), समूह में जाना, उत्सव देखना, हास्य (मजाक) करना, दूसरे के घर में जाना—इन सबों का परित्याग कर दे।

अलङ्कारः— प्रस्तुत पद्य के ‘भिन्न-वर्णाऽधरोष्ठम्’ इस पद में पौनरुक्त्य प्रतीति होने के कारण ‘पुनरुक्तवदाभास’ अलङ्कार है। एवं प्रिया का मुँह चन्द्रमा के दीन भाव को धारण कैसे कर सकता है? इस शङ्का का समाधान ‘बिम्बप्रतिबिम्बभाव’ की कल्पना के द्वारा करने से ‘निदर्शना’ अलङ्कार है।

इन दोनों अलङ्कारों के परस्पर निरपेक्ष भाव से रहने के कारण ‘संसृष्टि’ अलङ्कार है ॥ २१ ॥

आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुला वा
मत्साहृश्यं विरहतनु वा भावगम्यं लिखन्ती ।

२१४ | मेघदूतम्

पृच्छन्ती वा मधुरवचनां सारिकां पञ्जरस्थां
कच्चिद्भर्तुः स्मरसि रसिके ! त्वं हि तस्य प्रियेति ॥

अन्वयः—सा, बलिव्याकुला, वा, विरहतनु, भावगम्यं, मत्सादृश्यम्, लिखन्ती, वा, मधुरवचनाम्, पञ्जरस्थाम्, सारिकाम्, 'हे रसिके ! भर्तुः, स्मरसि, कच्चित् ? हि, त्वं, तस्य, प्रिया,' इति, पृच्छन्ती, वा, ते, आलोके, पुरा, निपतति ॥ २२ ॥

व्याख्या—सा = मत्प्रिया, बलिव्याकुला = नित्यनैमित्तिक-देवपूजन-तत्परा, वा = अथवा, विरहतनु = वियोगक्षीणम्, भावगम्यम् = सम्भावनानुमेयम्, मत्सादृश्यम् = मदाकृत्यनुरूपम्, लिखन्ती = चित्रयन्ती, वा = अथवा, मधुरवचनाम् = मधुरभाषिणीम्, पञ्जरस्थाम् = पिञ्जरबद्धाम्, सारिकाम् = शुकप्रियाम्, 'हे रसिके ! = हे विदग्धे ! भर्तुः = स्वामिनः, स्मरसि = चिन्तयसि, कच्चित् = किम् ? हि = यतः, त्वम् = सारिका, तस्य = स्वामिनः, प्रिया = अभीष्टा,' इति = इत्थम्, पृच्छन्ती = जिज्ञासन्ती, प्रश्नं कुर्वतीत्यर्थः, वा = अथवा, ते = मेघस्य, आलोके = दृष्टिमार्गे, पुरा = सद्यः, निपतति = आगमिष्यति; इति भावः ॥ २२ ॥

शब्दार्थः—सा = वह मेरी प्रिया, बलिव्याकुला = नित्यनैमित्तिक देवपूजा में संलग्न, वा = अथवा, विरहतनु = वियोग के कारण कृश, भावगम्यम् = अनुमान से जानी जाने वाली, मत्सादृश्यम् = मेरी आकृति ( चित्र ) को, लिखन्ती = लिखती हुई, वा = या, 'रसिके ! = हे रसीली ! भर्तुः = स्वामी को, स्मरसि = स्मरण करती हो, कच्चित् = क्या ? हि = क्योंकि, त्वम् = तुम, तस्य = उनकी, प्रिया = प्यारी थी,' इति = इस प्रकार, मधुरवचनाम् = मधुर बोलने वाली, पञ्जरस्थाम् = पिंजरे में रहने वाली, सारिकाम् = मैना को, पृच्छन्ती = पूछती हुई, वा = अथवा, ते = तुम्हारे, आलोके = दृष्टि-पथ पर, पुरा = सद्यः, निपतति = आयेगी ॥ २२ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! सा मत्प्रिया नित्यनैमित्तिक-देवपूजायां संलग्ना वा विश्लेषकृशामनुमेयां मत्प्रतिकृतिं चित्रयन्ती वा, 'हे रसिके ! स्वामिनं स्मरसि,

उत्तरमेघः २१५

किम् ? यतो हि त्वं तस्य प्रिया' इति पञ्जरस्थां मधुरभाषिणीं सारिकां पृच्छन्ती वा सद्यस्तव दृष्टिपथे आगमिष्यति ॥ २२ ॥

**हिन्दी—**हे मेघ ! वह मेरी प्रिया नित्य-नैमित्तिक देवपूजा में संलग्न या वियोग से दुर्बल तथा अनुमान से जानने योग्य मेरे चित्र को लिखती हुई अथवा मधुरभाषिणी पिंजड़े में बँधी हुई मैना को 'हे रसीली ! स्वामी का स्मरण करती हो क्या ? क्योंकि तुम उनकी प्यारी हो' इस प्रकार से पूछती हुई सद्यः तुम्हारे दृष्टि-पथ पर आयेगी ॥ २२ ॥

**समासः—**बलिषु व्याकुला=बलिव्याकुला ( स० तत्० ) । विरहेण तनु तत् विरहतनु ( तृ० तत्० ) । भावेन गम्यं भावगम्यं तत् (तृ० तत्०) । मधुरं वचनं यस्याः सा मधुरवचना ( बहु० ) ताम् ।

**कोशः—**कच्चित् काम-प्रवेदने, इत्यमरः । उपमायां विकल्पे वा, इत्यमरः। स्यात्प्रबन्धे पुरातीते निकटआगामिके पुरा, इत्यमरः । आलोको दर्शनद्योतौ, इत्यमरः ॥ २२ ॥

**टिप्पणी—**गम्यम्—गन्तुं योग्यं गम्यम् = 'गम्' धातु से यत् प्रत्यय करके 'गम्यम्' ऐसा रूप सिद्ध होता है । लिखन्ती—'लिख्' धातु से वर्तमान काल में लट् के स्थान पर शतृ आदेश करके नुम् करके स्त्रीत्वविवक्षा में ङीष् करके 'लिखन्ती' रूप निष्पन्न होता है । यहाँ 'लिखन्ती' इस शब्द के प्रयोग से यह ध्वनित होता है कि वह यक्षप्रिया बारंबार यक्ष का चित्र बनाती थी परन्तु अश्रुपात आदि से वह चित्र मिट-मिट जाता था, वह पुनः उसे चित्रित करती थी । पञ्जरस्थाम्—उपपद समास करके 'पञ्जर' उपपदक 'स्था' धातु से 'सुपि स्थः' से 'क' प्रत्यय करके ह्रस्व करके स्त्रीत्वविवक्षा से टाप् करके द्वितीया विभक्ति में 'पञ्जरस्थाम्' ऐसा रूप निष्पन्न होता है । रसिके—रसोऽस्ति यस्याः इस विग्रह में 'रस' शब्द से 'अत इनि ठनौ' इस सूत्र से 'ठन्' प्रत्यय करके उसके स्थान पर 'ठस्येकः' इस सूत्र से 'इक' आदेश करके स्त्रीत्वविवक्षा में टाप् करके 'रसिका' ऐसा रूप निष्पन्न होता है । इसी शब्द के सम्बोधन में 'रसिके ! ऐसा रूप निष्पन्न होता है । कहीं-कहीं रसिके ! के

२१६ मेघदूतम्

स्थान पर 'सुभगे' ऐसा पाठ मिलता है। भर्तुः—बिभर्ति इति 'भर्ता'। 'भृ' धातु से कर्ता में 'तृच्' प्रत्यय करके 'भर्ता' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। उक्त रूप षष्ठी विभक्ति का है। यह षष्ठी 'अधीगर्थ-दयेशां कर्मणि' इस सूत्र से 'स्मृ' धातु के योग रहने के कारण कर्म में हुई। प्रिया—प्रीणाति इति इस विग्रह में प्री धातु से 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इस सूत्र से 'क' प्रत्यय करके इय आदेश करके स्त्रीत्व विवक्षा में टाप् करके 'प्रिया' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। आलोके—'आङ्' उपसर्गपूर्वक 'लोक्' धातु से भाव में 'घञ्' प्रत्यय करके सप्तमी विभक्ति में 'आलोके' ऐसा रूप निष्पन्न होता है।

अलङ्कारः—इस श्लोक में तुल्य बल वाले पदार्थों का विरोध चातुर्यपूर्ण ढंग से प्रदर्शित होने के कारण 'विकल्प' अलङ्कार है ॥ २२ ॥

उत्सङ्गे वा मलिनवसने सौम्य ! निक्षिप्य वीणां मद्गोत्राङ्कं विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा । तन्त्रीमार्द्रां नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचिद् भूयो भूयः स्वयमपि कृतां मूर्च्छनां विस्मरन्ती ॥२३॥

अन्वयः—हे सौम्य ! मलिनवसने, उत्सङ्गे, वीणाम्, निक्षिप्य, मद्गोत्राङ्कम्, विरचितपदम्, गेयम्, उद्गातुकामा, नयनसलिलैः, आद्राम्, तन्त्रीम्, कथञ्चित्, सारयित्वा, भूयो भूयः, स्वयम्, कृताम्, अपि, मूर्च्छनाम्, विस्मरन्ती, वा, (सा ते आलोके, पुरा निपतति) ।

व्याख्या—हे सौम्य ! हे भद्र ! मलिनवसने = मलीमसाम्बरे, उत्सङ्गे = क्रोडे, वीणाम् = वल्लकीम्, निक्षिप्य = स्थापयित्वा, मद्गोत्राङ्कम् = मदभिधेयान्वितम्, यथास्यात्तथा, विरचितपदम् = रचितगीतम्, गेयम् = गातुं योग्यम्; उद्गातुकामा = उच्चैर्गातुमभिलषन्ती, नयनसलिलैः = नेत्राम्बुभिः, अश्रुभिरित्यर्थः । आर्द्रां = क्लिन्नाम्, तन्त्रीम् = वीणागुणम्, कथञ्चित् = येन केनापि प्रकारेण कष्टेनेत्यर्थः, सारयित्वा = करेण सम्मृश्य, भूयो भूयः = पुनः पुनः;

उत्तरमेघः २१७

स्वयम् = आत्मना, कृतामपि = विहितामपि, मूर्च्छनाम् = स्वराऽऽरोहाऽवरोह- क्रमम्, विस्मरन्ती = विस्मरणं कुर्वन्ती, ‘ते आलोके पुरा निपतिष्यति’ इति पूर्वश्लोकेनान्वयः ।

शब्दार्थः—हे सौम्य ! = सज्जन ! मलिनवसने = मैले वस्त्रोंवाली, उत्सङ्गे = गोद में, वीणाम् = वीणा को, निक्षिप्य = रखकर, मद्गोत्राङ्कम् = मेरे नाम से युक्त, विरचितपदम् = बनाये गये पदोंवाले, गेयम् = गीत को, उद्गातुकामा = गाने की इच्छावाली, नयनसलिलैः = आंसुओं से, आर्द्राम् = भींगी हुई, तन्त्रीम् = तारों को, कथंचित् = किसी तरह, सारयित्वा = मिला करके; भूयो भूयः = बार-बार, स्वयम् = अपने आप, कृतामपि, बनाये गये भी, मूर्च्छनाम् = स्वरों के आरोह-अवरोह क्रम को, विस्मरन्ती = भूलती हुई ( तुम्हारे दृष्टिपथ पर आयेगी ) ।

भावार्थः—हे भद्र ! एवं च सा मे प्रिया मलिनवस्त्रे स्वाङ्के वीणां संस्थाप्य मन्नामान्वितं गानं गान्धारस्वरेण गातुमिच्छन्ती अश्रुभिः क्लिन्नं वीणा- गुणं कथञ्चित् सम्मेल्य वारंवारं स्वेन विरचितमपि स्वराऽऽरोहावरोह-क्रम विस्मरन्ती त्वद्दृष्टिपथे आगमिष्यति ॥ २३ ॥

हिन्दी—हे सज्जन ! और वह मेरी प्रिया मैले वस्त्रों वाली गोद में वीणा को रखकर मेरे नाम से युक्त पदों वाले गीत को गान्धार स्वर में गाने की इच्छा वाली आंसुओं से भींगी हुई तारों को किसी तरह मिलाकर अपने ही द्वारा बनाये गये स्वरों के आरोह-अवरोह क्रम को पुनः-पुनः भूलती हुई (तुम्हारे दृष्टि-पथ पर आयेगी ) ॥ २३ ॥

समासः—मलिनं वसनं यस्मिन् सः मलिनवसनः (बहु०) तस्मिन् । मम गोत्रं = मद्गोत्रम् ( ष० तत्० ) मद्गोत्रं अङ्क यस्मिन् तत् मद्गोत्राङ्कम् ( बहु० ) । विरचितानि पदानि यस्य तत् विरचितपदम् ( बहु० ) । उद्गातुं कामो यस्याः सा उद्गातुकामा ( बहु० ) । नयनयोः सलिलानि = नयनसलि- लानि ( ष० तत्० ) तैः ।

२१८ मेघदूतम्

कोशः—गोत्रं नाम्नि कुलेऽपि च, इत्यमरः। स्वराणां स्थापनाः सान्ताः मूर्च्छनाः सप्तसप्त हि, इति संगीतरत्नाकरः। आलोको दर्शनोद्योतौ, इत्यमरः।

टिप्पणीमलिनवसने—पतिव्रता प्रोषितभर्तृका को मैला-कुचैला वस्त्र पहनना चाहिए। उसे तो पति के पीड़ित रहने पर पीड़ित, पति के प्रसन्न रहने पर प्रसन्न, पति के प्रवासी होने पर मलिनवस्त्रा एवं कृशाङ्गी और पति के मर जाने पर प्राणत्याग कर देना चाहिए। वही स्त्री पतिव्रता कहलाती है—

'आर्त्तार्त्ते मुदिते हृष्टाः प्रोषिते मलिना कृशा।
मृता म्रियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता ॥

महाकवि की उत्कृष्ट रचना अभिज्ञान-शाकुन्तल की नायिका शकुन्तला की स्थिति देखिये, दुष्यन्त से परित्यक्ता होने पर—

'वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षाममुखी धृतैकवेणिः।
अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घं विरहव्रतं बिभर्ति ॥

निक्षिप्य—'नि' उपसर्गपूर्वक 'क्षिप' धातु से क्त्वा प्रत्यय करके ल्यप् आदेश करके 'निक्षिप्य' रूप निष्पन्न होता है। गेयम्—गातुं योग्यम् इस विग्रह में 'गै' धातु से यत् प्रत्यय करके धातु के ऐकार को आकारादेश करके 'ईद्यति' इस सूत्र से ईत्व करके गुण करके 'गेयम्' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। उद्गातुकामा—यहाँ (गै) 'गा' धातु से विहित तुमुन् प्रत्यय के मकार का 'तुं काममनसोरपि' इससे लोप हो गया है 'काम' पद आगे होने के कारण। कथञ्चित् सम्मेल्य—अपने प्रियतम के नाम से युक्त गीत को गाने की इच्छा यद्यपि यक्षपत्नी करती थी, परन्तु प्रियतम के स्मरण से आँखों में आँसुओं के आ जाने से वीणा की तारें भींग जाती थीं, जिसे वह किसी तरह मिलाती थी। परन्तु प्रियतम की याद में इतना निमग्न हो जाती थी कि वह स्वरचित मूर्च्छना को भी अन्यमनस्कता के कारण भूल जाती थी।

स्वर के आरोह-अवरोह क्रम को मूर्च्छना कहते हैं 'क्रमयुक्ताः स्वराः सप्त मूर्च्छना परिकीर्तिता' इति भरतः।

अलङ्कारः—यहाँ भी पूर्वश्लोक के समान 'विकल्प' अलङ्कार है ॥२३॥

उत्तरमेघः २१९

शेषान्मासान्विरहदिवसस्थापितस्यावघेर्वा विन्यस्यन्ती भुवि गणनया देहलीदत्त-पुष्पैः । मत्सङ्गं वा हृदयनिहितारम्भमास्वादयन्ती प्रायेणैते रमणविरहेष्वङ्गनानां विनोदाः ॥२४॥

अन्वयः—वा, विरहदिवसस्थापितस्य, अवधेः, शेषान्, मासान्, देहलीदत्त-पुष्पैः, गणनया, भुवि, विन्यस्यन्ती, वा, हृदयनिहितारम्भं, मत्सङ्गम्, आस्वाद-यन्ती, ( ते आलोके पुरा निपतति ) । प्रायेण, अङ्गनानां, रमणविरहेषु, एते, विनोदाः ।

व्याख्या—वा = अथवा, विरहदिवसस्थापितस्य = वियोगदिनादारभ्य-निश्चितस्य, अवधेः = समयसीमायाः, शेषान् = अवशिष्टान्, मासान् = त्रिंशद्-दिनात्मकान् कालविशेषान्, देहलीदत्तपुष्पैः = सदनाऽवग्रहणीस्थापितकुसुमैः, गणनया = एकः द्वावितिक्रमेण संख्यानेन, भुवि = पृथिव्याम्, विन्यस्यन्ती = स्थापयन्ती, वा = अथवा, हृदयनिहिताऽऽरम्भम् = चित्तसङ्कल्पितोपक्रमम्, मत्सङ्गम् = मत्सम्भोगम्, आस्वादयन्ती = अनुभवन्ती, वा ( ते आलोके पुरा निपतति ) प्रायेण = बहुशः, अङ्गनानाम् = कामिनीनाम्, रमणविरहेषु = प्रियतमवियोगेषु, एते = पूर्वोक्ता, विनोदाः = कालात्ययोपायाः भवन्तीति शेषः ।

शब्दार्थः—वा = अथवा, विरहदिवसस्थापितस्य = वियोग के दिन से निश्चित, अवधेः = समय की सीमा के, शेषान् = बचे हुए, मासान् = महीनों को, देहलीदत्तपुष्पैः = देहली पर रखे हुए फूलों के द्वारा, गणनया = एक, दो इस प्रकार गणना करके, भुवि = पृथ्वी पर, विन्यस्यन्ती = रखती हुई, वा = अथवा, हृदयनिहिताऽऽरम्भम् = मन में कल्पना के द्वारा आरम्भ किए हुए, मत्सङ्गम् = मेरे सहवास का, आस्वादयन्ती = अनुभव करती हुई (तेरे दृष्टिपथ पर सहसा आयेगी )। प्रायेण = अधिकतर, अङ्गनानाम् = कामिनियों के, रमणविरहेषु = प्रियतम के वियोग के दिनों में, एते = पहले कहे गये, विनोदाः = मन को बहलाने वाले साधन हुआ करते हैं ।

२२० मेघदूतम्

**भावार्थः—**हे मेघ ! अथवा विरहदिनादारभ्य निश्चितावधेरवशिष्टान् मासान् गृहदेहल्यां स्थापितकुसुमैर्गणयन्ती, अथवा मनःसंकल्पितोपक्रमं मत्संभोग-सुखमनुभवन्ती ( सा मत्प्रिया तव दृष्टिपथे आगमिष्यति )। बाहुल्येन वधूनां दयितविरहेषु पूर्वोक्तोपायाः कालक्षेपोपायाः भवन्ति ।

**हिन्दी—**हे मेघ ! अथवा वियोग के दिन से प्रारम्भ समय की सीमा के बचे हुए महीनों को घर की देहली पर रखे हुए फूलों के द्वारा गिन-गिन कर पृथ्वी पर रखती हुई, अथवा मन में कल्पना के द्वारा आरम्भ किए हुए मेरे सहवाससुख का अनुभव करती हुई ( वह मेरी प्रिया तुम्हारे दृष्टि-पथ पर आयेगी )। प्रायः स्त्रियों का प्रियतम के वियोग के दिनों में ये मनोविनोद हुआ करते हैं ।

**समासः—**विरहस्य दिवसः=विरहदिवसः (ष० तत्०), तस्मात् स्थापितः=विरहदिवसस्थापितः ( ष० तत्०) तस्य। देहल्यां दत्तानि = देहलीदत्तानि ( स० तत् ० ), देहलीदत्तानि च पुष्पाणि = देहलीदत्तपुष्पाणि ( कर्म० ) तैः । हृदये निहिताः आरम्भाः यस्य सः=हृदयनिहितारम्भः (बहु०) तम्। रमणस्य विरहः = रमणविरहः ( ष० तत् ० ) तेषु ।

**कोशः—**गृहावग्रहणी देहली, इत्यमरः । परिच्छेदे बिलेऽवधिः, इत्यमरः । स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम्, इत्यमरः । स्वान्तं हृन्मानसं मनः, इत्यमरः ।

**टिप्पणी—स्थापितस्य—**णिजन्त 'स्थापि' धातु से कर्म में 'क्त' प्रत्यय करके 'स्थापितः' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। **देहलीदत्तपुष्पैः—**यहाँ हेतु में 'हेतौ' इस सूत्र से तृतीया हुई है। विन्यस्यन्ती—'वि' एवं 'नि' उपसर्गपूर्वक 'अस्' धातु से शतृ प्रत्यय करके स्त्रीत्व की विवक्षा में ङीप् करके 'विन्यस्यन्ती' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। यक्षपत्नी अँगुली पर भी महीनों को गिन सकती थी, परन्तु 'देहली पर रखे हुए फूलों को गिनकर पृथ्वी पर रखती हुई' ऐसा लिखना मुग्धता के आधिक्य को द्योतन करने के लिए ही है।

उत्तरमेघः २२१

मत्सङ्गम् – मम सङ्गः मत्सङ्गः, तम् । आस्वादयन्ती — 'आङ्' उपसर्गपूर्वक णिजन्त 'स्वादि' धातु से लट् के स्थान में शतृ प्रत्यय करके स्त्रीत्वविवक्षा में ङीप् करके आस्वादयन्ती ऐसा रूप निष्पन्न होता है । रमणविरहेषु — कहीं-कहीं 'रमणविरहे ह्यङ्गनानाम्' ऐसा पाठ मिलता है । उनका कहना है 'विरह' एक है, अतः एकवचनान्त पाठ होना चाहिए । परन्तु बहुवचनान्त पाठ ही यहाँ युक्तियुक्त प्रतीत होता है, क्योंकि विरह के एकत्व रहने पर भी उसकी दुःसहता के कारण अतिशय दीर्घता का द्योतन बहुवचनान्त पाठ से होता है । काम की दशा के दश भेद हैं—

चक्षूरागस्तदनु मनसः सङ्गतिर्भावना च
व्यावृत्तिः स्यात्तदनु विषयग्रामतश्चेतसोऽपि ।
निद्राच्छेदस्तदनु तनुता निस्त्रपत्वं ततोऽनू-
न्मादो मूर्च्छा तदनुमरणं शिरसा प्रक्रमेण ॥

साहित्यदर्पण के निम्नलिखित नियम के अनुसार यहाँ २२वें श्लोक से २४वें श्लोक तक कुल तीन श्लोकों का 'आलोके ते निपतति पुरा' इस अंश के माध्यम से परस्पर सम्बन्ध होने के कारण यहाँ 'सन्दानितक' है । जैसा कि—

छन्दोबद्धपदं पद्यं तेनैकेन च मुक्तकम् ।
द्वाभ्यां तु युग्मकं सन्दानितकं त्रिभिरिष्यते ।
कलापकं चतुर्भिश्च पञ्चभिः (तदूर्ध्वं वा) कुलकं मतम् ॥

अलङ्कारः— पूर्व श्लोकों के समान यहाँ भी 'विकल्प' एवं सामान्य से विशेष का समर्थन होने से 'अर्थान्तरन्यास' अलङ्कार है । परस्पर दोनों अलङ्कारों का अङ्गाङ्गिभाव होने से 'संकर' अलङ्कार है ॥ २४ ॥

सव्यापारामहनि न तथा पीडयेन्मद्वियोगः
शङ्के रात्रौ गुरुतरशुचं निर्विनोदां सखीं ते ।
मत्सन्देशैः सुखयितुमलं पश्य साध्वीं निशीथे
तामुन्निद्रामवनिशयनां सौधवातायनस्थः ॥२५॥

१५ मे० दू०

२२२ मेघदूतम्

अन्वयः—(हे सखे !) अहनि, सव्यापाराम्, ते, सखीम्, मद्वियोगः, तथा न पीडयेत्, रात्रौ, निर्विनोदाम्, गुरुतरशुचम्, शङ्के, निशीथे, उन्निद्राम्, अवनिशयनाम्, साध्वीम्, ताम्, मत्सन्देशैः, अलम्, सुखयितुम्, सौधवातायनस्थः पश्य ॥ २५ ॥

व्याख्या—( हे सखे ! ) अहनि = दिवसे, सव्यापाराम् = पूर्वोक्तचित्रलेखनादिव्यापारसहिताम्, ते = मेघस्य, सखीम् = सखिप्रियाम्, मद्भार्यामित्यर्थः । मद्वियोगः = मदीयविरहः, तथा = तेन प्रकारेण, न पीडयेत् = न संतापयेत् (किन्तु) रात्रौ = निशायाम्, निर्विनोदाम् = विनोदव्यापाररहिताम्, गुरुतरशुचम् = अतिदुःसहशोकाम्, शङ्के = तर्कयामि । (अतः) निशीथे = मध्यरात्रौ, उन्निद्राम् = भग्ननिद्रां, जागरितामिति भावः । अवनिशयनाम् = भूमि शायिनीम्, साध्वीम् = पतिव्रताम्, ताम् = मत्प्रियाम्, मत्सन्देशैः = मदीयवार्ताभिः, अलम् = पर्याप्तम्, सुखयितुम् = आनन्दयितुम्, सौधवातायनस्थः ( सन् ) पश्य = अवलोकय ॥ २५ ॥

शब्दार्थः—( हे सखे ! ) अहनि = दिन में, सव्यापाराम् = काम में लगी हुई, ते = तुम्हारी, सखीम् = सखी को, अर्थात् मेरी प्रिया को, मद्वियोगः = मेरा विरह, तथा = उस प्रकार, न पीडयेत् = नहीं पीड़ित करता होगा, ( किन्तु ) रात्रौ = रात में, निर्विनोदाम् = समय-यापन के साधनों से रहित ( प्रिया को ) गुरुतरशुचम् = बहुत बड़े शोक से युक्त होगी ( ऐसा ) शङ्के = अनुमान कर रहा हूँ। निशीथे = मध्यरात्रि में, उन्निद्राम् = भग्ननिद्रावाली ( जागती हुई ) अवनिशयनाम् = पृथ्वी पर सोयी हुई, साध्वीम् = पतिव्रता, ताम् = उस मेरी प्रिया को, मत्सन्देशैः = मेरे सन्देशों से, अलम् = पर्याप्तरूप से, सुखयितुम् = खुशी करने के लिए, सौधवातायनस्थः = अटारी की खिड़की पर स्थिर होकर, पश्य = देखना ॥ २५ ॥

भावार्थः—हे मित्र ! दिवसे बलिचित्रलेखनादिव्यापारसंलग्ना मद्भार्या मद्विरहेण तेन प्रकारेण न पीड्यते यथा विनोदरहितरात्रौ सा पीड्यते । मध्यरात्रौ भग्ननिद्रां भूमिशायिनीं पतिव्रतां तां मत्प्रियां मत्सन्देशैः हर्म्यवातायनस्थः सन् पर्याप्तमानन्दय ॥ २५ ॥