मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

उत्तरमेघः २११

हस्तन्यस्तं मुखमसकलव्यक्ति लम्बालकत्वा- दिन्दोर्दैन्यं त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेर्विभर्ति ॥ २१ ॥

अन्वयः—प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम्, निःश्वासानाम्, अशिशिरतया, भिन्न-वर्णाधरोष्ठम्, हस्तन्यस्तम्, लम्बालकत्वात्, असकलव्यक्ति, तस्याः, मुखम्, त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः, इन्दोः, दैन्यम्, बिभर्ति, नूनम् ॥ २१ ॥

व्याख्या—प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम् = अत्यधिकरुदितोच्छ्वसितनयनम्, निःश्वासानाम् = वदनश्वासप्रश्वासानाम्, अशिशिरतया = उष्णतया, भिन्नवर्णाधरोष्ठम् = विच्छायमघरोष्ठम्, हस्तन्यस्तम् = हस्तस्थापितम्, लम्बालकत्वात् = दीर्घस्रस्तचूर्णकुन्तलत्वात्, असकलव्यक्ति = असम्पूर्णाभिव्यक्ति, तस्याः = मत्प्रियायाः, मुखम् = वदनम्, त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः = मेघानुगमनक्षीणद्युतेः, इन्दोः = चन्द्रमसः, दैन्यम् = दीनताम्, बिभर्ति = धारयति; नूनम् = निश्चयेनेति भावः ॥ २१ ॥

शब्दार्थः—प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम् = बहुत रोने से सूजे हुए नेत्रों वाला, निःश्वासानाम् = निश्वासों के, अशिशिरतया = गरम होने के कारण, भिन्नवर्णाधरोष्ठम् = जिसके निचले होंठ का रंग फीका पड़ गया है (ऐसा), हस्तन्यस्तम् = हथेली पर रखा हुआ, लम्बालकत्वात् = लटकते हुए बालों के कारण, असकलव्यक्ति = असम्पूर्ण रूप से दिखाई देने वाला, तस्याः = उस मेरी प्रिया का, 'मुखम् = मुख, त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः = तेरा अनुगमन करने के कारण फीकी पड़ी कान्तिवाले, इन्दोः = चन्द्रमा के, दैन्यम् = दैन्यभाव को, बिभर्ति = धारण करता है, नूनम् = निश्चय ही, ॥ २१ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! अधुना मद्वियोगेन अत्यधिक-रोदनादुच्छ्वसितनेत्रमुष्णनिःश्वासैर्विवर्णाधरोष्ठं करतलस्थापितं लम्बायमानैरलकैरसम्पूर्णाभिव्यक्तं मत्प्रियामुखं त्वदनुसरणात्कान्तिहीनस्य हिमांशोः दीनभावं धारयति नूनम् ॥ २१ ॥