भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 257, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 257

२१६ मेघदूतम्

स्थान पर 'सुभगे' ऐसा पाठ मिलता है। भर्तुः—बिभर्ति इति 'भर्ता'। 'भृ' धातु से कर्ता में 'तृच्' प्रत्यय करके 'भर्ता' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। उक्त रूप षष्ठी विभक्ति का है। यह षष्ठी 'अधीगर्थ-दयेशां कर्मणि' इस सूत्र से 'स्मृ' धातु के योग रहने के कारण कर्म में हुई। प्रिया—प्रीणाति इति इस विग्रह में प्री धातु से 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इस सूत्र से 'क' प्रत्यय करके इय आदेश करके स्त्रीत्व विवक्षा में टाप् करके 'प्रिया' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। आलोके—'आङ्' उपसर्गपूर्वक 'लोक्' धातु से भाव में 'घञ्' प्रत्यय करके सप्तमी विभक्ति में 'आलोके' ऐसा रूप निष्पन्न होता है।

अलङ्कारः—इस श्लोक में तुल्य बल वाले पदार्थों का विरोध चातुर्यपूर्ण ढंग से प्रदर्शित होने के कारण 'विकल्प' अलङ्कार है ॥ २२ ॥

उत्सङ्गे वा मलिनवसने सौम्य ! निक्षिप्य वीणां मद्गोत्राङ्कं विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा । तन्त्रीमार्द्रां नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचिद् भूयो भूयः स्वयमपि कृतां मूर्च्छनां विस्मरन्ती ॥२३॥

अन्वयः—हे सौम्य ! मलिनवसने, उत्सङ्गे, वीणाम्, निक्षिप्य, मद्गोत्राङ्कम्, विरचितपदम्, गेयम्, उद्गातुकामा, नयनसलिलैः, आद्राम्, तन्त्रीम्, कथञ्चित्, सारयित्वा, भूयो भूयः, स्वयम्, कृताम्, अपि, मूर्च्छनाम्, विस्मरन्ती, वा, (सा ते आलोके, पुरा निपतति) ।

व्याख्या—हे सौम्य ! हे भद्र ! मलिनवसने = मलीमसाम्बरे, उत्सङ्गे = क्रोडे, वीणाम् = वल्लकीम्, निक्षिप्य = स्थापयित्वा, मद्गोत्राङ्कम् = मदभिधेयान्वितम्, यथास्यात्तथा, विरचितपदम् = रचितगीतम्, गेयम् = गातुं योग्यम्; उद्गातुकामा = उच्चैर्गातुमभिलषन्ती, नयनसलिलैः = नेत्राम्बुभिः, अश्रुभिरित्यर्थः । आर्द्रां = क्लिन्नाम्, तन्त्रीम् = वीणागुणम्, कथञ्चित् = येन केनापि प्रकारेण कष्टेनेत्यर्थः, सारयित्वा = करेण सम्मृश्य, भूयो भूयः = पुनः पुनः;