मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

२२२ मेघदूतम्

अन्वयः—(हे सखे !) अहनि, सव्यापाराम्, ते, सखीम्, मद्वियोगः, तथा न पीडयेत्, रात्रौ, निर्विनोदाम्, गुरुतरशुचम्, शङ्के, निशीथे, उन्निद्राम्, अवनिशयनाम्, साध्वीम्, ताम्, मत्सन्देशैः, अलम्, सुखयितुम्, सौधवातायनस्थः पश्य ॥ २५ ॥

व्याख्या—( हे सखे ! ) अहनि = दिवसे, सव्यापाराम् = पूर्वोक्तचित्रलेखनादिव्यापारसहिताम्, ते = मेघस्य, सखीम् = सखिप्रियाम्, मद्भार्यामित्यर्थः । मद्वियोगः = मदीयविरहः, तथा = तेन प्रकारेण, न पीडयेत् = न संतापयेत् (किन्तु) रात्रौ = निशायाम्, निर्विनोदाम् = विनोदव्यापाररहिताम्, गुरुतरशुचम् = अतिदुःसहशोकाम्, शङ्के = तर्कयामि । (अतः) निशीथे = मध्यरात्रौ, उन्निद्राम् = भग्ननिद्रां, जागरितामिति भावः । अवनिशयनाम् = भूमि शायिनीम्, साध्वीम् = पतिव्रताम्, ताम् = मत्प्रियाम्, मत्सन्देशैः = मदीयवार्ताभिः, अलम् = पर्याप्तम्, सुखयितुम् = आनन्दयितुम्, सौधवातायनस्थः ( सन् ) पश्य = अवलोकय ॥ २५ ॥

शब्दार्थः—( हे सखे ! ) अहनि = दिन में, सव्यापाराम् = काम में लगी हुई, ते = तुम्हारी, सखीम् = सखी को, अर्थात् मेरी प्रिया को, मद्वियोगः = मेरा विरह, तथा = उस प्रकार, न पीडयेत् = नहीं पीड़ित करता होगा, ( किन्तु ) रात्रौ = रात में, निर्विनोदाम् = समय-यापन के साधनों से रहित ( प्रिया को ) गुरुतरशुचम् = बहुत बड़े शोक से युक्त होगी ( ऐसा ) शङ्के = अनुमान कर रहा हूँ। निशीथे = मध्यरात्रि में, उन्निद्राम् = भग्ननिद्रावाली ( जागती हुई ) अवनिशयनाम् = पृथ्वी पर सोयी हुई, साध्वीम् = पतिव्रता, ताम् = उस मेरी प्रिया को, मत्सन्देशैः = मेरे सन्देशों से, अलम् = पर्याप्तरूप से, सुखयितुम् = खुशी करने के लिए, सौधवातायनस्थः = अटारी की खिड़की पर स्थिर होकर, पश्य = देखना ॥ २५ ॥

भावार्थः—हे मित्र ! दिवसे बलिचित्रलेखनादिव्यापारसंलग्ना मद्भार्या मद्विरहेण तेन प्रकारेण न पीड्यते यथा विनोदरहितरात्रौ सा पीड्यते । मध्यरात्रौ भग्ननिद्रां भूमिशायिनीं पतिव्रतां तां मत्प्रियां मत्सन्देशैः हर्म्यवातायनस्थः सन् पर्याप्तमानन्दय ॥ २५ ॥