मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

१८८ मेघदूतम्

हुआ है। सूते—अभिषव “षूङ्” धातु के लट्लकार के प्रथम पुरुष के एक-वचन का यह रूप है।

अलङ्कारः—यहाँ अंग, वास, अलङ्कार, मद्य आदि बहुत-से कार्य एक कल्प-वृक्ष के हैं, अतः “तुल्ययोगिता” अलङ्कार है। तथा “चरणकमल” यहाँ लुप्तोपमा है, एवं अलङ्कारों का अङ्गाङ्गिभाव होने से “संकर” अलंकार है ॥ ११ ॥

तत्रागारं धनपतिगृहानुत्तरेणास्मदीयं दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्चारुणा तोरणेन । यस्योपान्ते कृतकतनयः कान्तया वर्धितो मे हस्तप्राप्यस्तबकनमितो बालमन्दार-वृक्षः ॥१२॥

अन्वयः—तत्र, धनपतिगृहान्, उत्तरेण, अस्मदीयम्, आगारम्, सुरपति-धनुश्चारुणा, तोरणेन, दूरात्, लक्ष्यम् । यस्य, उपान्ते, मे, कान्तया, वर्द्धितः, कृतकतनयः, हस्तप्राप्यस्तबक नमितः, बालमन्दारवृक्षः, ( वर्तते ) ॥ १२ ॥

व्याख्या—इतः पूर्वं अलकावर्णनङ्कृतमतः स्वभवन-वर्णनङ्करोति यक्षः तत्र = अलकायाम्, धनपतिगृहान् = कुबेरहर्म्यान्, उत्तरेण = उदीच्या, अस्मदीयम् = मामकीनम्, आगारम् = गृहम्, सुरपतिधनुश्चारुणा = इन्द्रचाप-मनोहरेण, तोरणेन = बहिर्द्वारेण, दूराल्लक्ष्यम् = विप्रकृष्टादपि दृश्यम्, (अस्ति) । यस्य = भवनस्य, उपान्ते = समीपे, मे = मम, कान्तया = प्रियया, वर्द्धितः = एधितः, पोषित इत्यर्थः, कृतकतनयः = कृत्रिम-पुत्रः, हस्तप्राप्यस्तबक-नमितः = करावलम्बनयोग्यकदम्बकनम्रीभूतः, बालमन्दारवृक्षः = बालसुरतरुः (विद्यते) ।

शब्दार्थः—तत्र = उस अलका में, धनपतिगृहान् = कुबेर के घर से, उत्तरेण = उत्तर दिशा की ओर, अस्मदीयम् = मेरा, आगारम् = घर, सुरपति-धनुश्चारुणा = इन्द्रधनुष की तरह सुन्दर, तोरणेन = बाहर के दरवाजे के द्वारा, दूरात् = दूर से भी, लक्ष्यम् = देखने योग्य (जिसे देख सकते) हैं । यस्य = जिस, मेरे घर के, उपान्ते = समीप में, मे = मेरी, कान्तया = प्रिया के द्वारा