भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 228, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 228

उत्तरमेघः १८७

**भावार्थः—**हे मेघ ! यस्यामलकायामेकः कल्पवृक्ष एव विविध-वर्णं वस्त्रम्, नेत्रयोः विलास-शिक्षण-निपुणं मद्यम्, किसलयैः साकं कुसुमाविर्भावम् भूषणानामनेकभेदान्, पादपद्मालङ्कृतियोग्यमालक्तकरसमित्यर्थः सर्वमेव वनिताप्रसाधन-समूहमुत्पादयति ॥ ११ ॥

**हिन्दी—**हे मेघ ! जिस अलका में एक कल्पवृक्ष ही, अनेक रंग के वस्त्र, आँखों को विलास की शिक्षा देने में कुशल-मद्य, नवीन पत्तों के साथ फूलों का आविर्भाव, अनेक प्रकार के आभूषण और चरण-कमल में लगाये जाने योग्य महावर या मेहदी, इस तरह स्त्रियों की सम्पूर्ण प्रसाधन-सामग्री को उत्पन्न करता है ॥ ११ ॥

**समासः—**विभ्रमाणां आदेशः = विभ्रमादेशः ( ष० तत्० ) तस्मिन् दक्षः = विभ्रमादेशदक्षः ( स० तत्० )। पुष्पाणाम् उद्भेदः = पुष्पोद्भेदः ( ष० तत् ० ) तम् । चरणौ कमले इव चरणकमलम्, ( उपमितकर्म ) तयोर्न्यासः चरणकमल-न्यासः ( ष० तत्० ) तस्मिन् योग्यम् चरणकमलन्यासयोग्यम् ( स० तत्०) तम् । अविद्यमानं बलं यस्या सा अबला ( न० बहु० ), तासां अबलानां मण्डनं अब-लामण्डनम् ( ष० तत्० )।

**कोशः—**वस्त्रमाच्छादनं वासश्चैलं वसनमंशुकम्, इत्यमरः । मधुमद्ये पुष्प-रसे क्षोद्रेऽपि, इत्यमरः । परिष्कारो विभूषणम् मण्डनञ्च, इत्यमरः । एकाकीत्वेव एककः, इत्यमरः ।

टिप्पणी—आदेशः—"आङ्" उपसर्गपूर्वक "दिश्" धातु से घञ् प्रत्यय करके "आदेशः" ऐसा निष्पन्न होता है । उद्भेदः—"उद्" उपसर्गपूर्वक "भिद्" धातु से "घञ्" प्रत्यय करके "उद्भेदः" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । भूषणम्—"भूष्" धातु से करण में "करणाधिकरणयोश्च" इस सूत्र से "ल्युट्" प्रत्यय करके "भूषण" शब्द निष्पन्न होता है । **रागः—**रज्यतेऽनेन इस विग्रह में रागार्थक "रञ्ज्" धातु से करण अर्थ में "घञ्" प्रत्यय से "रागः" रूप निष्पन्न