मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 230, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्तरमेघः १८९
वर्द्धितः=पाला गया ( बढ़ाया गया ), कृत्रिमपुत्रः=दत्तकपुत्र, हस्तप्राप्य-स्तबकनमितः=हाथ से पाने योग्य गुच्छों से झुका हुआ, बालमन्दारवृक्षः=नया मन्दार का वृक्ष है ।
**भावार्थः—**हे मेघ ! धनगृहादुत्तरस्यां दिशि इन्द्रचाप-सुन्दरेण बहिर्द्वारेण दृश्यं मे गेहमस्ति । यस्य समीपे मत्प्रिया-दत्तकपुत्र इव वर्धितो बालमन्दारवृक्षोऽस्ति ॥ १२ ॥
**हिन्दी—**हे मेघ, कुबेर के घर से उत्तर दिशा की ओर, इन्द्रधनुष के समान बाहरी दरवाजे के द्वारा दूर से भी देखने ( पहचानने ) योग्य मेरा घर है । जिसके समीप मेरी प्रिया के द्वारा दत्तक पुत्र की तरह बढ़ाया गया, हाथ से पाने योग्य गुच्छों वाला नया मन्दार का वृक्ष है ॥ १२ ॥
**समासः—**धनानां पतिः धनपतिः ( ष० तत् ० ) तस्य गृहाः धनपतिगृहाः ( ष० तत् ० ) तान् । सुराणां पतिः सुरपतिः ( ष० तत् ० ) तस्य धनुः=सुरपतिधनुः ( ष० तत् ० ) तदिव चारु=सुरपतिधनुश्चारु ( उपमितकर्म ० ) ते । कृतकश्वासौ तनयः कृतकतनयः ( कर्म ) हस्तेन प्राप्याः=हस्तप्राप्याः ( तृ० तत् ० ) हस्तप्राप्याश्च ते स्तबकाः = हस्त-प्राप्यस्तबकाः ( कर्म ) तैः नमितः हस्तप्राप्यस्तबकनमितः ( तृ० तत् ० )। बालश्वासौ मन्दारवृक्षश्च बालमन्दारवृक्षः ( कर्म ० )।
**कोशः—**गृहाः पुंसि च भूम्न्येव, इत्यमरः । निशान्त-वस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम्, इत्यमरः । स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः, इत्यमरः । विद्यादगारमागारम्, इति द्विरूप कोशः ।
**टिप्पणी—धनपतिगृहान्—**यहाँ "एनपा द्वितीया" से द्वितीया विभक्ति हुई है, क्योंकि "उत्तरेण" इस एनप् प्रत्ययान्त का योग है । **अस्मदीयम्=**अस्माकमिदम् इस विग्रह में "अस्मद्" शब्द की "त्यदादीनि च" इस सूत्र से वृद्धि संज्ञा करके "वृद्धाच्छः" इस सूत्र से "छ" प्रत्यय हुआ और उसके स्थान
१३ मे० दू०