मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

१९०	मेघदूतम्

पर “आयनेयीनीयियः फढखछघां प्रत्ययादीनाम्” इस सूत्र से “ईय आदेश करके “अस्मदीय” ऐसा रूप निष्पन्न होता है (अस्मद् + ईय)। लक्ष्यम्– णिजन्त लक्षि धातु से “ण्यत्” प्रत्यय करके “लक्ष्य” ऐसा रूप साधु होता है। वर्धितः–वर्धनाथंक “वृध्” धातु से “क्त” प्रत्यय करके गुणादि करके “वर्धित” ऐसा रूप बना है। कृतकः—कृत एव कृतकः “कृत” शब्द से स्वार्थ में कन् प्रत्यय हुआ है। नमितः—णिजन्त “नमि” धातु से “क्त” प्रत्यय करके “नमितः” ऐसा रूप बनता है।

अलङ्कारः–“सुरपति-धनुश्चारुणा” यहाँ “लुप्तोपमा” अलङ्कार है ॥१२॥

वापी चास्मिन् मरकत-शिलाबद्ध-सोपान-मार्गा
हैमैश्छन्ना विकचकमलैः स्निग्धवैदूर्य-नालैः ।
यस्यास्तोये कृत-वसतयो मानसं सन्तिकृष्टं
नाध्यासन्ति व्यपगतशुचस्त्वामपि प्रेक्ष्य हंसाः ॥१३॥

अन्वयः–अस्मिन्, मरकत-शिला-बद्धसोपानमार्गा, स्निग्धवैदूर्यनालैः, हैमैः, विकच-कमलैः, छन्ना, वापी च । यस्याः, तोये, कृतवसतयः, हंसाः, त्वाम्, प्रेक्ष्य, अपि व्यपगतशुचः, सन्तिकृष्टम्, मानसम्, न अध्यासन्ति ।

व्याख्या–अस्मिन् = मद्भवने, मरकत-शिला-बद्ध-सोपानमार्गा = गारुत्मतमणिशिलानिर्मिताऽवतरणमार्गा, स्निग्धवैदूर्यनालैः = मसृणविदूरमणिनालैः, हैमैः = सौवर्णैः, विकचकमलैः = प्रफुल्लपद्मैः, छन्ना = अभिव्याप्ता, वापी च = दीर्घिका च (अस्ति)। यस्याः = दीर्घिकायाः, तोये = जले, कृतवसतयः = रचित-निवासाः, हंसाः = चक्राङ्गाः, त्वाम् = मेघम्, प्रेक्ष्य अपि = दृष्ट्वा अपि व्यपगतशुचः = नष्टशुचाः (सन्तः), संनिकृष्टम् = संनिहितम्, मानसम् = मानस-सरोवरम्, न डध्यासन्ति = न स्मरिष्यन्ति ॥ १३ ॥