मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

उत्तरमेघः १९१

शब्दार्थः—अस्मिन् = इस मेरे घर में, मरकतशिला-बद्धसोपानमार्गा = मरकतमणि से निर्मित सीढ़ियों वाली, स्निग्धवैदूर्यनालैः = चिकने वैदूर्य रत्न के नाले वाले, हैमैः = स्वर्णनिर्मित (सुनहले), विकचकमलैः = प्रफुल्लितकमलों से, छन्ना = ढँकी हुई, वापी = बावली (है) यस्याः = जिस वापी के, तोये = जल में, कृतवसतयः = रहने वाले, हंसाः = हंसगण, त्वाम् = तुमको, प्रेक्ष्य अपि = देखकर भी, व्यपगतशुचः = शोकरहित होकर, संनिकृष्टम् = समीप में विद्यमान, मानसम् = मानसरोवर को, न अध्यास्यन्ति = स्मरण नहीं करेंगे ॥ १३ ॥

भावार्थः—मद्गृहे मरकतमणि-मयसोपानपन्था मसृणवैदूर्यमणिनालैः सौवर्णैः विकसितपद्मैः व्याप्ता वापी अस्ति। यस्याः जले निवसिता हंसा त्वामवेक्ष्याऽपि समीपस्थमपि मानसं सरः व्यपगतदुःखाः सन्तः न स्मरिष्यन्ति ॥१३॥

हिन्दी—(हे मेघ !) मेरे घर में मरकतमणि से बनी सीढ़ीवाली, चिकने वैदूर्यमणि के नाल वाले विकसित स्वर्ण कमलों से व्याप्त वापी है। जिस वापी के जल में निवास करने वाले हंस शोकरहित होकर, तुमको देखकर भी समीप में स्थित मानसरोवर का स्मरण नहीं करेंगे ॥ १३ ॥

समासः—मरकतान्येव शिलाः = मरकतशिलाः (रूपक) ताभिः बद्धः = मरकतशिलाबद्धः (तृ० तत्०), सोपानानां मार्गः = सोपानमार्गः (ष० तत्०), मरकतशिलाबद्धः सोपानमार्गो यस्याः सा मरकतशिला-बद्ध-सोपान-मार्गा (बहु०)। स्निग्धानि वैदूर्याणि नालानि येषां तानि = स्निग्धवैदूर्यनालानि (बहु०) तैः। विकचानि च तानि कमलानि विकचकमलानि (कर्म०) तैः। कृता वसतिर्यैः ते कृतवसतयः (बहु०)। व्यपगता शुक् येषां ते व्यपगतशुचः (कर्म०)।

कोशः—आरोहणं स्यात्सोपानम्, इत्यमरः। गारुत्मतं मरकतमणिरश्मगर्भो हरिन्मणिः, इत्यमरः। वापी तु दीर्घिका, इत्यमरः। मन्युशोको तु शुक् स्त्रियाम्, इत्यमरः। समीपे निकटऽऽसन्न सन्निकृष्टं समीडवत्, इत्यमरः।