मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
उत्तरमेघः १८९
वर्द्धितः=पाला गया ( बढ़ाया गया ), कृत्रिमपुत्रः=दत्तकपुत्र, हस्तप्राप्य-स्तबकनमितः=हाथ से पाने योग्य गुच्छों से झुका हुआ, बालमन्दारवृक्षः=नया मन्दार का वृक्ष है ।
**भावार्थः—**हे मेघ ! धनगृहादुत्तरस्यां दिशि इन्द्रचाप-सुन्दरेण बहिर्द्वारेण दृश्यं मे गेहमस्ति । यस्य समीपे मत्प्रिया-दत्तकपुत्र इव वर्धितो बालमन्दारवृक्षोऽस्ति ॥ १२ ॥
**हिन्दी—**हे मेघ, कुबेर के घर से उत्तर दिशा की ओर, इन्द्रधनुष के समान बाहरी दरवाजे के द्वारा दूर से भी देखने ( पहचानने ) योग्य मेरा घर है । जिसके समीप मेरी प्रिया के द्वारा दत्तक पुत्र की तरह बढ़ाया गया, हाथ से पाने योग्य गुच्छों वाला नया मन्दार का वृक्ष है ॥ १२ ॥
**समासः—**धनानां पतिः धनपतिः ( ष० तत् ० ) तस्य गृहाः धनपतिगृहाः ( ष० तत् ० ) तान् । सुराणां पतिः सुरपतिः ( ष० तत् ० ) तस्य धनुः=सुरपतिधनुः ( ष० तत् ० ) तदिव चारु=सुरपतिधनुश्चारु ( उपमितकर्म ० ) ते । कृतकश्वासौ तनयः कृतकतनयः ( कर्म ) हस्तेन प्राप्याः=हस्तप्राप्याः ( तृ० तत् ० ) हस्तप्राप्याश्च ते स्तबकाः = हस्त-प्राप्यस्तबकाः ( कर्म ) तैः नमितः हस्तप्राप्यस्तबकनमितः ( तृ० तत् ० )। बालश्वासौ मन्दारवृक्षश्च बालमन्दारवृक्षः ( कर्म ० )।
**कोशः—**गृहाः पुंसि च भूम्न्येव, इत्यमरः । निशान्त-वस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम्, इत्यमरः । स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः, इत्यमरः । विद्यादगारमागारम्, इति द्विरूप कोशः ।
**टिप्पणी—धनपतिगृहान्—**यहाँ "एनपा द्वितीया" से द्वितीया विभक्ति हुई है, क्योंकि "उत्तरेण" इस एनप् प्रत्ययान्त का योग है । **अस्मदीयम्=**अस्माकमिदम् इस विग्रह में "अस्मद्" शब्द की "त्यदादीनि च" इस सूत्र से वृद्धि संज्ञा करके "वृद्धाच्छः" इस सूत्र से "छ" प्रत्यय हुआ और उसके स्थान
१३ मे० दू०
| १९० | मेघदूतम् |
|---|
पर “आयनेयीनीयियः फढखछघां प्रत्ययादीनाम्” इस सूत्र से “ईय आदेश करके “अस्मदीय” ऐसा रूप निष्पन्न होता है (अस्मद् + ईय)। लक्ष्यम्– णिजन्त लक्षि धातु से “ण्यत्” प्रत्यय करके “लक्ष्य” ऐसा रूप साधु होता है। वर्धितः–वर्धनाथंक “वृध्” धातु से “क्त” प्रत्यय करके गुणादि करके “वर्धित” ऐसा रूप बना है। कृतकः—कृत एव कृतकः “कृत” शब्द से स्वार्थ में कन् प्रत्यय हुआ है। नमितः—णिजन्त “नमि” धातु से “क्त” प्रत्यय करके “नमितः” ऐसा रूप बनता है।
अलङ्कारः–“सुरपति-धनुश्चारुणा” यहाँ “लुप्तोपमा” अलङ्कार है ॥१२॥
वापी चास्मिन् मरकत-शिलाबद्ध-सोपान-मार्गा
हैमैश्छन्ना विकचकमलैः स्निग्धवैदूर्य-नालैः ।
यस्यास्तोये कृत-वसतयो मानसं सन्तिकृष्टं
नाध्यासन्ति व्यपगतशुचस्त्वामपि प्रेक्ष्य हंसाः ॥१३॥
अन्वयः–अस्मिन्, मरकत-शिला-बद्धसोपानमार्गा, स्निग्धवैदूर्यनालैः, हैमैः, विकच-कमलैः, छन्ना, वापी च । यस्याः, तोये, कृतवसतयः, हंसाः, त्वाम्, प्रेक्ष्य, अपि व्यपगतशुचः, सन्तिकृष्टम्, मानसम्, न अध्यासन्ति ।
व्याख्या–अस्मिन् = मद्भवने, मरकत-शिला-बद्ध-सोपानमार्गा = गारुत्मतमणिशिलानिर्मिताऽवतरणमार्गा, स्निग्धवैदूर्यनालैः = मसृणविदूरमणिनालैः, हैमैः = सौवर्णैः, विकचकमलैः = प्रफुल्लपद्मैः, छन्ना = अभिव्याप्ता, वापी च = दीर्घिका च (अस्ति)। यस्याः = दीर्घिकायाः, तोये = जले, कृतवसतयः = रचित-निवासाः, हंसाः = चक्राङ्गाः, त्वाम् = मेघम्, प्रेक्ष्य अपि = दृष्ट्वा अपि व्यपगतशुचः = नष्टशुचाः (सन्तः), संनिकृष्टम् = संनिहितम्, मानसम् = मानस-सरोवरम्, न डध्यासन्ति = न स्मरिष्यन्ति ॥ १३ ॥
उत्तरमेघः १९१
शब्दार्थः—अस्मिन् = इस मेरे घर में, मरकतशिला-बद्धसोपानमार्गा = मरकतमणि से निर्मित सीढ़ियों वाली, स्निग्धवैदूर्यनालैः = चिकने वैदूर्य रत्न के नाले वाले, हैमैः = स्वर्णनिर्मित (सुनहले), विकचकमलैः = प्रफुल्लितकमलों से, छन्ना = ढँकी हुई, वापी = बावली (है) यस्याः = जिस वापी के, तोये = जल में, कृतवसतयः = रहने वाले, हंसाः = हंसगण, त्वाम् = तुमको, प्रेक्ष्य अपि = देखकर भी, व्यपगतशुचः = शोकरहित होकर, संनिकृष्टम् = समीप में विद्यमान, मानसम् = मानसरोवर को, न अध्यास्यन्ति = स्मरण नहीं करेंगे ॥ १३ ॥
भावार्थः—मद्गृहे मरकतमणि-मयसोपानपन्था मसृणवैदूर्यमणिनालैः सौवर्णैः विकसितपद्मैः व्याप्ता वापी अस्ति। यस्याः जले निवसिता हंसा त्वामवेक्ष्याऽपि समीपस्थमपि मानसं सरः व्यपगतदुःखाः सन्तः न स्मरिष्यन्ति ॥१३॥
हिन्दी—(हे मेघ !) मेरे घर में मरकतमणि से बनी सीढ़ीवाली, चिकने वैदूर्यमणि के नाल वाले विकसित स्वर्ण कमलों से व्याप्त वापी है। जिस वापी के जल में निवास करने वाले हंस शोकरहित होकर, तुमको देखकर भी समीप में स्थित मानसरोवर का स्मरण नहीं करेंगे ॥ १३ ॥
समासः—मरकतान्येव शिलाः = मरकतशिलाः (रूपक) ताभिः बद्धः = मरकतशिलाबद्धः (तृ० तत्०), सोपानानां मार्गः = सोपानमार्गः (ष० तत्०), मरकतशिलाबद्धः सोपानमार्गो यस्याः सा मरकतशिला-बद्ध-सोपान-मार्गा (बहु०)। स्निग्धानि वैदूर्याणि नालानि येषां तानि = स्निग्धवैदूर्यनालानि (बहु०) तैः। विकचानि च तानि कमलानि विकचकमलानि (कर्म०) तैः। कृता वसतिर्यैः ते कृतवसतयः (बहु०)। व्यपगता शुक् येषां ते व्यपगतशुचः (कर्म०)।
कोशः—आरोहणं स्यात्सोपानम्, इत्यमरः। गारुत्मतं मरकतमणिरश्मगर्भो हरिन्मणिः, इत्यमरः। वापी तु दीर्घिका, इत्यमरः। मन्युशोको तु शुक् स्त्रियाम्, इत्यमरः। समीपे निकटऽऽसन्न सन्निकृष्टं समीडवत्, इत्यमरः।
११२ मेघदूतम्
टिप्पणी-वैदूर्या- "विदूरात्प्रभवन्ति" इस विग्रह में "विदूराञ्ञ्यः" इस सूत्र से "विदूर" शब्द से "ञ्य" प्रत्यय करके आदिवृद्धि करके "वैदूर्यं" शब्द निष्पन्न होता है । "विदूर" एक पर्वत है । वहाँ पर होने वाले मणियों को वैदूर्यमणि कहते हैं । हैमः- हेम्नो विकारः इस विग्रह में "तस्य विकारः" इस सूत्र से "अण्" प्रत्यय करके "हैमः" शब्द निष्पन्न होता है । छन्ना- णिजन्त 'छदि' धातु से "क्त" प्रत्यय करके "छन्न" रूप बनाया जाता है । प्रेक्ष्यः- "प्र" उपसर्गपूर्वक "क्षि" धातु से क्त्वा प्रत्यय करके उसके स्थान पर "ल्यप्" करके प्रेक्ष्य रूप निष्पन्न होता है । व्यपगतः- "वि" एवं "अप" उपसर्गपूर्वक "गम्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "व्यपगत" शब्द निष्पन्न होता है । संनिकृष्टम्- "कृष्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "सन्निकृष्ट" रूप निष्पन्न होता है । ऐसी कवि प्रसिद्धि है कि वर्षाऋतु में जल के गन्दा हो जाने के कारण हंस लोग "मानसरोवर" चले जाते हैं, परन्तु यहाँ के घर की वापी का जल ही इतना स्वच्छ है कि हंस लोग मेघ को देखकर अर्थात् वर्षाऋतु जानकर भी मानसरोवर जाने की कौन बात, उसका स्मरण भी नहीं करते हैं ।
अलङ्कारः- यहाँ वर्षाऋतु रूप कारण के होने पर भी मानसरोवर स्मरण रूप कार्य के न होने से "विशेषोक्ति" अलङ्कार है । एवं लोकोत्तर सम्पत्ति का वर्णन होने से "उदात्त" अलङ्कार भी है । इस तरह दोनों के अंगांगि-भावतया स्थित होने से "संकर" अलङ्कार हुआ ॥ १३ ॥
तस्यास्तीरे रचितशिखरः पेशलैरिन्द्रनीलैः क्रीडाशैलः कनककदलीवेष्टन-प्रेक्षणीयः । मद्गेहिन्याः प्रिय इति सखे ! चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततडितं त्वां तमेव स्मरामि ॥१४॥
अन्वयः- तस्याः, तीरे, पेशलैः, इन्द्रनीलैः, रचित-शिखरः, कनककदलीवेष्टन-
उत्तरमेघः १९३
प्रेक्षणीयः, क्रीडाशैलः, (अस्ति) हे सखे ! उपान्तस्फुरिततडितम्, त्वाम्, प्रेक्ष्य, मद्गेहिन्याः, प्रिय इति, कातरेण, चेतसा, तमेव, स्मरामि ॥ १४ ॥
व्याख्या—तस्याः = दीर्घिकायाः, तीरे = तटे, पेशलैः = सुन्दरैः, इन्द्रनीलैः = इन्द्रनीलनामक रत्नैः, रचित-शिखरः = निर्मितशृङ्गः, कनककदलीवेष्टन-प्रेक्षणीयः = हैमरम्भापरिवेशावलोकनीयः, क्रीडाशैलः = केलिगिरिः अस्तीति भावः । हे सखे ! = हे मित्र ! उपान्तस्फुरिततडितम् = समीपस्फुरितविद्युतम्, त्वाम् = मेघम्, प्रेक्ष्य = दृष्ट्वा, मद्गेहिन्याः = मत्प्रियायाः, प्रियः = अभीष्टः, इति = अतः कातरेण = कादर्ययुक्तेन, चेतसा = मनसा, तमेव = क्रीडापर्वतमेव, स्मरामि = स्मरणङ्करोमि ॥ १४ ॥
शब्दार्थः—तस्याः = उस वापी के, तीरे = तीर पर, पेशलैः = सुन्दर, इन्द्रनीलैः = इन्द्रनीलमणियों से, रचितशिखरः = बने हुए शिखरों वाला, कनक-कदली-वेष्टन-प्रेक्षणीयः = स्वर्ण (सुनहले) केले के वृक्षों से परिवेष्टित होने से देखनेयोग्य, क्रीडाशैलः = केलिपर्वत (खलक पर्वत) है। हे सखे ! = हे मित्र ! उपान्तस्फुरिततडितम् = जिसके समीप चमकती हुई बिजली है (ऐसे), त्वाम् = तुमको, प्रेक्ष्य = देखकर, मद्गेहिन्याः = मेरी-प्रिया का, प्रियः = वह पर्वत प्रिय है, इति = इस कारण, कातरेण = कातर, चेतसा = मनसे, तमेव = उसी क्रीडापर्वत का, स्मरामि = स्मरण कर रहा हूँ ॥ १४ ॥
भावार्थः—हे मेघ ! मद्गेहवर्तिवाप्याः तटे इन्द्रनीलमणि-विरचितशृङ्गः स्वर्णरम्भापरिवेष्टन-दर्शनीयः क्रीडापर्वतो विद्यते । हे मित्र ! पार्श्वस्फुरितविद्युतम् ( कान्तासहितमितिभावः ) त्वां विलोक्य सः क्रीडापर्वतः मत्प्रियायाः प्रिय इति हेतुना तं क्रीडापर्वतमेव कातरेण मनसा स्मरामि ॥ १४ ॥
हिन्दी—( हे मेघ ! ) मेरे घर की वापी के तट पर इन्द्रनीलमणि से बने शिखरों वाला, स्वर्ण ( सुनहले ) केले के वृक्षों से घिरे होने के कारण दर्शनीय
१९४ मेघदूतम्
क्रीड़ापर्वत है। हे मित्र ! जिसके पास में बिजली चमक रही है ऐसे तुम्हें देखकर यह क्रीड़ापर्वत मेरी प्रिया का प्रिय है, इसलिए उसी का स्मरण कर रहा हूँ ॥ १४ ॥
समासः—रचितानि शिखराणि यस्य सः रचितशिखरः (बहु०) कनकस्य कदल्यः = कनककदल्यः (ष० तत्०) तासां वेष्टनम् = कनककदलीवेष्टनम् ( ष० तत्० ) तेन प्रेक्षणीयः = कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः ( तृ० तत्० ) । क्रीडार्थः शैलः = क्रीडाशैलः ( मध्यमपदलोपी० ) । स्फुरिताः तडितः यस्य स स्फुरित-तडित् ( बहु० ) उपान्तेषु स्फुरिततडित् = उपान्तस्फुरिततडित् (स० तत्०) तम् । मम गेहिनी = मद्गेहिनी ( ष० तत्० ) तस्याः ।
कोशः—चारौ दक्षे च पेशलः, इत्यमरः । चित्तन्तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः, इत्यमरः । कदलीवारणबुसा रम्भामोचांशुमत्फलाः, इत्यमरः ।
टिप्पणी—प्रेक्षणीयम्—"प्र" उपसर्गपूर्वक "ईक्ष्" धातु से "तव्य-तव्यानीयर" इस सूत्र से "अनीयर्" प्रत्यय होकर प्रेक्षणीयम् ऐसा रूप निष्पन्न होता है । प्रेक्ष्य—यह शब्द भी "प्र" उपसर्गपूर्वक "ईक्ष्" धातु से क्त्वा प्रत्यय लाकर उसके स्थान में ल्यप् करके "प्रेक्ष्य" ऐसा रूप बनता है । गेहिनी—गेहमस्त्यस्याः इस विग्रह में "गेह" शब्द से इनि प्रत्यय करके स्त्रीत्व की विवक्षा में ङीप् करके "गेहिनी" शब्द निष्पन्न होता है । एव—"एव" शब्द का (१) अयोगव्यवच्छेद (२) अन्ययोगव्यवच्छेद (३) अत्यन्ताऽयोगव्यवच्छेद—इस प्रकार तीन व्यवच्छेद अर्थ समझे जाते हैं। प्रकृत में "तमेव स्मरामि" यहाँ अन्ययोगव्यवच्छेद है, अर्थात् उस क्रीड़ापर्वत से अन्य दूसरे पर्वतों का व्यवच्छेद हो रहा है, अभिप्राय यह है कि "उस क्रीड़ापर्वत का स्मरण कर रहा हूँ, किसी दूसरे पर्वत का नहीं ।"
अलङ्कारः—इस श्लोक में "तमेव स्मरामि" इस जगह "स्मरण" अलङ्कार है एवं "इन्द्रनीलैः रचितशिखरः" इत्यादि स्थलों पर "उदात्त" अलङ्कार है । एवं दोनों का अङ्गाङ्गिभाव होने से "संकर" अलङ्कार है ॥१४॥
उत्तरमेघः १९५
रक्ताशोकश्चलकिसलयः केसरश्चात्र कान्तः
प्रत्यासन्नौ कुरबकवृतेर्माधवीमण्डपस्य ।
एकः सख्यास्तव सह मया वामपादाभिलाषी
काङ्क्षत्यन्यो वदनमदिरां दोहदच्छद्मनास्याः ॥१५॥
अन्वयः—अत्र, कुरबकवृतेः, माधवीमण्डपस्य, प्रत्यासन्नौ, चलकिसलयः
रक्ताशोकः, कान्तः, केसरश्च, एकः, मया, सह, तव, सख्याः, वामपादाभिलाषी,
अन्यः, दोहदच्छद्मना, अस्याः, वदनमदिराम्, काङ्क्षति ॥ १५ ॥
व्याख्या—अत्र = क्रीडाशैले, कुरबकवृतेः = कुरबकपरिवेष्टनस्य, माधवी-
मण्डपस्य = अतिमुक्तनिकुञ्जस्य, प्रत्यासन्नौ = समीपस्थौ, चलकिसलयः = चञ्चल-
नूतनपल्लवः, रक्ताशोकः = अशोकवृक्षविशेषः, कान्तः = सुन्दरः, केसरश्च =
बकुलवृक्षश्च ( स्तः )। एकः = तयोरन्यतरः, मया = यक्षेण, सह = साकम्,
तव = मेघस्य, सख्याः = सखिप्रियायाः, मत्प्रियायाः इति भावः । वामपादा-
भिलाषी = सव्येतरचरण-प्रहारच्छुकः, अन्यः = बकुलवृक्षः, दोहदच्छद्मना =
वृक्षादिसंस्कारव्याजेन, अस्याः = त्वत्सख्याः, वदनमदिराम् = मुखमद्यम्,
काङ्क्षति = अभिलषति ॥
शब्दार्थः—अत्र = उस क्रीडा-पर्वत पर, कुरबकवृतेः = कुरबक के घेरा
वाले, माधवीमण्डपस्य = माधवी ( अतिमुक्ता ) के निकुञ्ज के, प्रत्यासन्नौ =
समीप में, चलकिसलयः = चञ्चल किसलय वाला, रक्ताशोकः = लाल अशोक
का वृक्ष, कान्तः = सुन्दर, केसरश्च = बकुलवृक्ष है । एकः = उन दोनों में
पहला अशोकवृक्ष, मया सह = मेरे साथ, तव = तुम्हारी, सख्या = सखी के
( मेरी प्रिया का ), वामपादाभिलाषी = बायें चरण के प्रहार का इच्छुक (है),
अन्यः = और दूसरा बकुलवृक्ष, दोहदच्छद्मना = दोहद-संस्कार के बहाने
अस्याः = उस तुम्हारी सखी के, वदनमदिराम् = मुँह की मदिरा की, काङ्क्षति =
चाहता है ॥
१९६ | मेघदूतम्
भावार्थः—हे मेघ ! तस्मिन् क्रीडापर्वते कुरबकवृक्षावेष्टितस्य मालती-निकुञ्जस्य चञ्चलकिसलयः रक्ताऽशोकः मनोहरः बकुलश्च समीपस्थौ वर्तेते । तयोरेकः रक्ताशोकः मया साकं त्वत्सख्याः ( मत्प्रियायाः ) वामचरण-प्रहारम्, अपरो बकुलश्च मुखमद्यञ्चाकाङ्क्षति ॥ १५ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! उस क्रीड़ापर्वत पर कुरबक के बाड़े ( घेरे ) से घिरे मालती-निकुञ्ज के समीप चञ्चल किसलय वाला रक्त अशोक और सुन्दर बकुल वृक्ष हैं । उनमें अशोक मेरे साथ तेरी सखी अर्थात् मेरी प्रिया के बायें पैर के प्रहार को, एवं बकुल उसकी मुँह की मदिरा को चाहता है ।
समासः—कुरबका एव वृत्तिः यस्य सः—कुरबकवृत्तिः ( बहु० ) तस्य । माधवीनां मण्डपः=माधवीमण्डपः ( ष० तत्० ) तस्य । चलानि किसलयानि यस्य सः चलकिसलयः ( बहु० ) रक्तश्चासौ अशोकः रक्ताशोकः ( कर्म० ) वामश्चासौ पादः = वामपादः ( कर्म० ) वामपादमभिलषति तच्छीलः इति वामपादाभिलाषी (उपपद०) । दोहदस्य छद्म = दोहदछद्म (ष० तत्०) तेन ।
कोशः—अतिमुक्तः पुण्ड्रकस्याद्वासन्ती माधवी लताः, इत्यमरः । अथ केसरे बकुलो वञ्जुलः, इत्यमरः । कपटोऽस्त्री व्याजदम्भोपधयश्छद्मकैतवे, इत्यमरः ।
टिप्पणी—कुरबक—यह वसन्तऋतु में खिलनेवाला पुष्प-विशेष है । प्रत्यासन्नौ—'प्रति' एवं "अ" उपसर्गपूर्वक "सद्" धातु से 'क्त' प्रत्यय लाकर द्विवचन में प्रत्यासन्नौ ऐसा रूप बनता है । माधवी—मधौ भवा इस विग्रह में "मधु" शब्द से "तत्र भवः" इस सूत्र से अण् प्रत्यय करके स्त्रीत्व विवक्षा में ङीप् करके वृद्ध्यादि करके माधवी रूप निष्पन्न होता है । चलानि--चलन्तीति चलानि संचलन अर्थ में विद्यमान "चल" धातु से "नन्दिग्रहिपचादिभ्यः" इस सूत्र से पचादित्वात् अच् प्रत्यय करके नपुंसकत्व की विवक्षा में बहुवचन में "चलानि" रूप निष्पन्न होता है । रक्ताशोकः—अशोक दो प्रकार के होते हैं ( १ ) श्वेत पुष्पवाला ( २ ) रक्त पुष्पवाला । श्वेत पुष्पवाला अनुष्ठान
उत्तरमेघः १९७
(सिद्धि) का उपयोगी है और रक्ताशोक कामवर्द्धक है। कान्तः—कान्त अर्थ में विद्यमान “कम्” धातु से “णिच्” प्रत्यय करके “कामि” धातु बनाकर तब “क्त” प्रत्यय करके “कान्त” रूप निष्पन्न होता है। दोहद—यह एक कवि-प्रसिद्ध क्रियाविशेष है। अर्थात् असमय में पेड़ों में फूल को विकसित करने के लिए जो क्रियाएँ स्त्रियों द्वारा की जाती हैं वह “दोहद” कही जाती हैं। वह भिन्न-भिन्न फूलों के लिए भिन्न-भिन्न तरीके से किया जाता है। अतः अशोक के लिए बाएँ चरण का प्रहार और बकुल के लिए मुखमदिरा का कथन किया गया है। किसी ने लिखा है—
स्त्रीणां स्पर्शात् प्रियङ्गुर्विकसति बकुलः सीधुगण्डूषसेकात् ।
पादाघातादशोकस्तिलककुरबकौ वीक्षणाऽऽलिङ्गनाभ्याम् ।
मन्दारो नर्मवाक्यात् पटुमृदुहसनाच्चम्पको वक्त्रवाता-
च्चूतो गीतान्नमेरुर्विकसति च पुरो नर्तनात् कर्णिकारः ॥
इसका अर्थ है—स्त्रियों के स्पर्श से प्रियङ्गु वृक्ष, गण्डूष-मद्य-सेचन से बकुल वृक्ष, पैर के प्रहार से अशोक वृक्ष, तिलक वृक्ष दृष्टि से; कुरबक आलिङ्गन से, मन्दार वृक्ष नर्मवाक्य से, सुन्दर मधुर हँसी से चम्पक वृक्ष, मुँह से गाये गीत के द्वारा नमेरु वृक्ष और समक्षनृत्य से कर्णिकार विकसित होता है।
यहाँ 'मया सह' इसलिए दिया गया है कि यक्ष भी रतिसमय में प्रिया-पादाघात से रोमाञ्चित हुआ करता था, इस बात को ध्वनित करना था महाकवि को।
अलङ्कारः—यहाँ “मया सह” इस कथन के अनुसार “विशेषोक्ति” अलङ्कार है ॥ १५ ॥
तन्मध्ये च स्फटिकफलका काञ्चनी वासयष्टि-
र्मूले बद्धा मणिभिरनति-प्रौढ-वंश-प्रकाशैः ।
तालैः शिञ्जावलयसुभगैर्नर्तितः कान्तया मे
यामाध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद्वः ॥१६॥
१९८ मेघदूतम्
अन्वयः—च, तन्मध्ये, अनतिप्रौढवंश-प्रकाशैः, मणिभिः, मूले, बद्धा, स्फटिकफलका, काञ्चनी, वासयष्टिः। शिञ्जावलयसुभगैः, तालैः, मे, कान्तया, नर्तितः, वः, सुहृत्, नीलकण्ठः, दिवसविगमे, याम्, अध्यास्ते।
व्याख्या—च=किंच, तन्मध्ये=रक्ताशोकबकुलमध्ये, अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः=नातिक्लिष्टवेणुकान्तिभिः, मणिभिः=रत्नैः, मूले = पादे, बद्धा=संबद्धा, स्फटिकफलका = स्फटिकमणिमय-पीठिका, काञ्चनी =हैमी, वासयष्टिः = निवासदण्डः, वर्तत इति शेषः। शिञ्जावलयसुभगैः=ध्वनिमत्कङ्कणश्रान्त्यैः, तालैः=करतलध्वनिभिः, मे = मम, कान्तया = प्रियया, नर्तितः = नृत्यङ्कारितः, वः=युष्माकम्, मेघानामित्यर्थः। सुहृत् = मित्रम्, नीलकण्ठः=मयूरः, दिवसविगमे = दिनसमाप्तौ, प्रदोष इति भावः। याम् = वासयष्टिम्, अध्यास्ते = अनुतिष्ठति ॥१६॥
शब्दार्थः—च = और भी, तन्मध्ये = उस अशोक और बकुल वृक्ष के बीच में, अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः = कोमल बाँसों की कान्ति वाले, मणिभिः = मणियों से, मूले = जड़ में, बद्धा = बँधी, स्फटिक-फलका = स्फटिक मणि की वेदिका वाली, काञ्चनी = सोने का, वासयष्टिः = निवासदण्ड (है)। शिञ्जा-वलय-सुभगैः = कङ्कणों की ध्वनियों से, सुन्दर तालैः = हाथ की तालियों से, मे = मेरी, कान्तया = प्रिया द्वारा, नर्तितः = नचाया गया, वः = तुम लोगों का, सुहृत् = मित्र, नीलकण्ठः = मोर, दिवसविगमे = संध्याकाल में, याम् = जिस निवासदण्ड पर, अध्यास्ते = बैठता है ॥ १६ ॥
भावार्थः—हे मेघ ! तयोः रक्ताशोकबकुल-वृक्षयोर्मध्ये मरकतमणिभिः बद्धामूलस्फटिकमणिमयपीठा हाटकमयी वासयष्टिर्विद्यते । सायंकाले मत्प्रियया शिञ्जितकङ्कणसुन्दरैः करतलवादनैः नर्तितो मयूरो यामधिष्ठति ॥ १६ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! उन रक्त अशोक और बकुल वृक्ष के बीच में कोमल बाँस की प्रभा से युक्त मणियों की वेदिकावाली और स्फटिकमणिमय पीठ से युक्त सोने की वासयष्टि है। शब्दायमान कङ्कणों से कर्णप्रिय करताल बजाकर मेरी प्रिया के द्वारा नचाया गया तुम लोगों का मित्र मयूर सायङ्काल जिस पर आकर बैठता है ॥ १६ ॥
उत्तरमेघः १९९
**समासः—**तयोर्मध्ये = तन्मध्ये ( ष० तत्० ) न अतिप्रौढाः=अनतिप्रौढाः (नञ्०) अनतिप्रौढाश्च ते वंशाः=अनतिप्रौढवंशाः ( कर्म० ) अनतिप्रौढ-वंशानामिव प्रकाशो येषान्ते=अनतिप्रौढवंश-प्रकाशाः ( व्यधिकरण बहु० ) तैः । स्फटिकं फलकं यस्याः सा स्फटिकफलका (बहु०) । वासस्य यष्टिः=वास-यष्टिः ( ष० तत्० ) । शिञ्जा प्रधानानि वलयानि शिञ्जावलयानि ( मध्यम-पदलोपी० ), शिञ्जावलयैः सुभगाः = शिञ्जावलयसुभगाः ( तृ० तत्० ) तैः । दिवसस्य विगमः दिवसविगमः ( ष० तत्० ) तस्मिन् ।
**कोशः—**भूषणानान्तु शिञ्जितम्, इत्यमरः । मयूरो बर्हिणो बर्ही नीलकण्ठो भुजङ्गभुक्, इत्यमरः । अथ मित्रं सखा सुहृत्, इत्यमरः ।
टिप्पणी—प्रौढाः—"प्र" उपसर्गपूर्वक "वह" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "हो ढः" इस सूत्र से धातु के हकार को ढत्व करके "व" को सम्प्रसारण करके "सम्प्रसारणाच्च" इस सूत्र से पूर्वरूप करके प्र + ऊढ ऐसी स्थिति में "प्रादूहोढोढ्येषैष्येषु" इस सूत्र से वृद्धि करके बहुवचन में "प्रौढाः" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः—"पन्ना" नामक रत्नविशेष की कान्ति हरी होती है, उसकी हरियाली कच्चे बाँस के समान होती है, क्योंकि पके बाँस की हरियाली मलिन हो जाती है, अतः कवि ने "अनतिप्रौढ" ऐसा विशेषण लगाया वंश में । बद्धा—"बन्ध्" धातु से क्त प्रत्यय करके स्त्रीत्वविवक्षा में टाप् करके "बद्धा" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । **वासः—**वसनं वासः = "वस्" धातु से भाव में कन् प्रत्यय करके वृद्धि करके "वास" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । **शिञ्जा—**अव्यक्त अर्थ में विद्यमान "शिजि" धातु से इ की इत्संज्ञा होने के कारण "इदितो नुम्धातोः" इस सूत्र से नुम् करके परसवर्ण आदि करके "भिदिभदादिभ्योऽङ्" इस सूत्र से अङ् प्रत्यय करके स्त्रीत्वविवक्षा में "टाप्" करके शिञ्जा ऐसा रूप निष्पन्न होता है । कहीं-कहीं "शिञ्जद्वलयसुभगैः" ऐसा पाठान्तर मिलता है, परन्तु वह पाठ अशुद्ध है । क्योंकि "लटः शतृ-शानचावप्रथमाऽसमानाधिकरणे" इस सूत्र से जो शतृ और शानच् प्रत्यय होता है वह क्रम से परस्मैपदी धातु से शतृ और आत्मनेपदी से "शानच्" प्रत्यय
| २०० | मेघदूतम् |
|---|
होता है। प्रकृत धातु अनुदात्तेत होने के कारण “अनुदात्तङित आत्मनेपदम्” इस सूत्र से आत्मनेपदसंज्ञक ही है। अतः शानच् ही होगा शतृ नहीं। यामध्यास्ते—यहाँ “अधि” उपसर्गपूर्वक “आस्” धातु के योग में “अधिशीङ्स्थाऽसां कर्म” इस सूत्र से आधार रूप “यत्” शब्द को कर्मसंज्ञा होकर द्वितीया विभक्ति हुई है।
अलङ्कारः—यहाँ लोकातिशय समृद्धि का वर्णन होने के कारण “उदात्त” एवं “अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः” यहाँ “लुप्तोपमा अलङ्कार” है ।। १६ ।।
एभिः साधो ! हृदयनिहितैर्लक्षणैर्लक्षयेथा
द्वारोपान्ते लिखितवपुषौ शङ्खपद्मौ च दृष्ट्वा ।
क्षामच्छायं भवनमधुना मद्वियोगेन नूनं
सूर्यापाये न खलु कमलं पुष्यति स्वामभिख्याम् ।।१७।।
अन्वयः—हे साधो ! हृदयनिहितैः, एभिः, लक्षणैः, द्वारोपान्ते, लिखित-वपुषौ, शङ्खपद्मौ, च, दृष्ट्वा, नूनम्, अधुना, मद्वियोगेन, क्षामच्छायम्, भवनम्, लक्षयेथाः, सूर्यापाये, कमलम्, स्वाम्, अभिख्याम्, न, पुष्यति, खलु ।। १७ ।।
व्याख्या—हे साधो ! = हे भद्र !, हृदयनिहितैः = चित्तसञ्चितैः, एभिः=पूर्वोक्तैः, लक्षणैः=चिह्नैः, द्वारोपान्ते=कपाटपार्श्वयोः लिखितवपुषौ=चित्रितशरीरौ, शङ्खपद्मौ=एतन्नामकनिधिविशेषौ, च दृष्ट्वा=अवलोक्य च, नूनम्=अवश्यम्, अधुना=इदानीम्, मद्वियोगेन=मम विरहेण, क्षामच्छायम्=कृशकान्ति, भवनम्=गृहम्, लक्षयेथाः=जानीहि। सूर्यापाये=दिनकरास्ते, कमलम्=पद्मम्, स्वकीयाम्, अभिख्याम्=कान्तिम्, न पुष्यति=न धारयति ।। १७ ।।
शब्दार्थः—हे साधो=हे सज्जन !, हृदयनिहितैः=हृदय में रखे, एभिः = इन पहले कहे गये, लक्षणैः=चिह्नों से, द्वारोपान्ते=दरवाजे के दोनों ओर,
उत्तरमेघः २०१
लिखितवपुषौ = चित्रित आकृति वाले, शङ्खपद्मौ = शङ्ख और पद्म, इन दो विधि-विशेषों को, च दृष्ट्वा = देखकर, नूनम् = अवश्य ही, अधुना = इस समय, मद्वियोगेन = मेरे प्रवास रूप वियोग से, क्षामच्छायम् = मलिन कान्तिवाले, भवनम् = (मेरे) घर को, लक्षयेथाः = जानोगे। सूर्यापाये = सूर्य के न रहने पर अर्थात् सूर्यास्त हो जाने पर, कमलम् = कमल, स्वाम् = अपनी स्वाभाविक, अभिख्याम् = शोभा को, न पुष्यति = धारण नहीं करता ।
**भावार्थः—**हे भद्र ! हृदयस्थैः पूर्वोक्तैस्तोरणादिभिर्च्चिह्नैः द्वार-पार्श्वयोरा-लिखितौ शङ्खपद्माभिधेयौ निधी चावलोक्याधुना मत्प्रवासरूप-विरहेण मलिन-शोभं मे गृहं निश्चिनु । सूर्यास्ते कमलं स्वकीयां स्वाभाविकीं शोभां न धारयति ॥ १७ ॥
**हिन्दी—**हे भद्र ! हृदय में रखे पहले कहे गये तोरण आदि चिह्नों से तथा दरवाजे के दोनों ओर चित्रित शङ्ख और पद्म नामक विधिविशेष को देखकर इस समय मेरे प्रवास रूप विरह के कारण क्षीण कान्ति वाले मेरे घर को जानोगे । सूर्य के न रहने पर कमल भी अपनी शोभा को नहीं धारण करता ॥ १७ ॥
**समासः—**हृदये निहितानि = हृदय-निहितानि ( स० तत्० ) तैः द्वयोः उपान्तः = द्वारोपान्तः (ष० तत्०) तस्मिन् । लिखिते वपुषी ययोस्तौ लिखित-वपुषौ ( बहु० ) । शङ्खश्च पद्मश्च = शङ्ख-पद्मौ ( इतरेतरद्वन्द्वः ) तौ । मम वियोगः मद्वियोगः ( ष० तत्० ) तेन । क्षामा छाया यस्य तत् क्षामच्छायम् ( बहु० ) । सूर्यस्य अपायः सूर्यापायः ( ष० तत्० ) तस्मिन् ।
**कोशः—**साधुः समर्थो निपुणो वा, इति काशिकायाम् । निधिर्ना शेवधि-र्भेदः पद्मशङ्खादयो निधेः, इत्यमरः । अभिख्या नाम शोभयोः, इत्यमरः ।
**टिप्पणी—निहितम्—**नि उपसर्गपूर्वक धारण एवं पोषण अर्थ में विद्यमान "धा" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "दधातेर्हि" इस सूत्र से धातु के स्थान में "हि" आदेश करके "निहितम्" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । **शङ्खपद्मौ—**ये
२०२ मेघदूतम्
कुबेर के नव निधियों में से दो निधियां हैं । कुबेर के नव निधियों के नाम इस प्रकार हैं—
"महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।
मुकुन्द-कुन्द-नीलाश्च खर्व्वश्च निधयो नव ॥
दृष्ट्वा—दर्शनार्थक "दृश्" धातु से क्त्वा प्रत्यय करके "दृष्ट्वा" ऐसा निष्पन्न होता है । वियोग:—"वि" उपसर्गपूर्वक "योगार्थक "युज्" धातु से "भाव में घञ्" प्रत्यय करके वियोगशब्द निष्पन्न होता है । क्षाम:—"क्षै" धातु से "क्त" प्रत्यय करके धातु को आत्व करके "क्षायो म:" इस सूत्र से प्रत्यय के तकार को "म" आदेश करके "क्षाम:" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । लक्षयेथा:—णिजन्त 'लक्ष्' धातु के मध्यमपुरुष के एकवचन का यह रूप है ।
अलङ्कार—यहाँ "बिम्ब-प्रतिबिम्ब भावमूलक वैधर्म्य "दृष्टान्त" अलङ्कार है । यहाँ सूर्य के न रहने से कमल की शोभा का ह्रास रूप व्यतिरेक दृष्टान्त को देकर यक्ष ने अपने विरह में अपने भवन की कान्ति की क्षीणता का प्रतिपादन किया है ॥ १७ ॥
गत्वा सद्यः कलभतनुतां शीघ्रसम्पातहेतोः
क्रीडाशैले प्रथमकथिते रम्यसानौ निषण्णः ।
अर्हस्यन्तर्भवनपतितां कर्तुमल्पल्पभासं
खद्योतालीविलसितनिभां विद्युदुन्मेषदृष्टिम् ॥१८॥
अन्वयः—शीघ्र-सम्पातहेतोः, सद्यः, कलभतनुताम्, गत्वा, प्रथमकथिते, रम्यसानौ, क्रीडाशैले, निषण्णः अल्पालपभासम्, खद्यो-ताली-विलसितनिभाम्, विद्युदुन्मेषदृष्टिम्, अन्तर्भवनपतिताम्, कर्तुम्, अर्हसि ॥ १८ ॥
व्याख्या—हे मेघ ! शीघ्रसम्पात-हेतोः=त्वरितप्रवेशार्थम्, सद्यः=तत्क्षणम्, कलभतनुताम्=करिशावक-शरीरताम्, गत्वा=आसाद्य, प्रथमकथिते=पूर्वोक्ते,
उत्तरमेघः २०३
रम्यसानौ = मनोहर-शिखरे, क्रीडाशैले = केलिपर्वते, निषण्णः = उपविष्टः (सन्) अल्पाल्पभासम् = मन्द-मन्द-प्रकाशम्, खद्योताली-विलसितनिभाम् = खद्योतपङ्क्ति-स्फुरित-समाम्, विद्युदुन्मेषदृष्टिम् = तडिज्ज्योति-दृशम्, अन्तर्भवनपतिताम् = गृहमध्य-प्रविष्टाम्, कर्तुम् = सम्पादयितुम्, अर्हसि = समर्थोऽसि ॥ १८ ॥
शब्दार्थः—शीघ्रसम्पातहेतोः = शीघ्र प्रवेश के लिए, सद्यः = तत्काल, कलभतनुताम् = हाथी के बच्चे के शरीर के तरह शरीर को, गत्वा = बनाकर, प्रथमकथिते = पहले कहे गये, रम्यसानौ = सुन्दर शिखर वाले, क्रीडाशैले = क्रीडापर्वत पर, उपविष्टः (सन्) = बैठे हुए (स्थित होकर), अल्पाल्पभासाम् = मन्द-मन्द प्रकाश वाली, खद्योतालीविलसितनिभाम् = जुगुनुओं की पङ्क्ति की चमक के समान, विद्युदुन्मेष-दृष्टिम् = बिजली की चमक रूपी दृष्टि को, अन्त-र्भवनपतिताम् = बीच घर में डालने के लिए, (तुम) अर्हसि = योग्य हो (समर्थ हो) ॥ १८ ॥
भावार्थः—हे मेघ ! शीघ्र-प्रवेशार्थं करिशिशु-शरीर सदृशं स्वशरीरं कृत्वा पूर्ववर्णिते रम्य-शिखरे क्रीडा-पर्वते स्थितः सन् ज्योतिरिङ्गणस्फुरितसमां तडित्प्रकाश-रूपां दृष्टिं गृहमध्ये पातयितुं त्वं समर्थोऽसि ॥ १८ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! शीघ्रप्रवेश के लिये, तुरंत हाथी के बच्चे के समान अपने शरीर को बनाकर पहले कहे गये सुन्दर शिखर वाले क्रीड़ापर्वत पर स्थित होकर मन्द-मन्द प्रकाश वाली, जुगुनुओं की पंक्ति की टिमटिमाहट के समान बिजली की चमक रूपी दृष्टि को घर के भीतर डालने में तुम समर्थ हो ॥ १८ ॥
समासः—शीघ्रं सम्पातः = शीघ्रसम्पातः (सुप्सुपा०) शीघ्रसम्पात एव हेतुः = शीघ्रसम्पातहेतुः (रूपक) तस्य । कलभस्येव तनुर्यस्य स कलभतनुः (व्य० बहु०) तस्य भावः कलभतनुता ताम् । प्रथमं कथितः प्रथमकथितः (सुप्सुपा) । रम्यः सानुर्यस्य सः रम्यसानुः (बहु०) तस्मिन् । क्रीडार्थं शैलः क्रीडाशैलः (मध्यमपदलोपी०) तस्मिन् । अल्पाऽल्पा भाः यस्या सा अल्पाल्प-भासा (बहु०) ताम् । खे द्योतन्ते इति खद्योताः (स० तत्०) खद्योतानाम् आली
२०४ मेघदूतम्
खद्योताली (ष० तत्०) तस्याः विलसितम् = खद्योतालीवि०सितम् (ष०तत्०) तेन सदृशी खद्योताली-विलसितनिभा (तृ० तत्०) ताम्। विद्युत् उन्मेषः विद्युदुन्मेषः (ष० तत्०) विद्युदुन्मेष एव दृष्टिः = विद्युदुन्मेषदृष्टिः (रूपक) ताम्। भवनस्य अन्तः अन्तर्भवनम् (ष० तत्०) अन्तर्भवनं पतिता = अन्तर्भवनपतिता (द्वि० तत्०) ताम्।
कोशः—सम्पातः पतने वेगे प्रवेशे वेद संविदे, इति शब्दार्णवः। कलभः करिशावकः, इत्यमरः। भाश्चविद्युत्त्विदीतयः, इत्यमरः। तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपला अपि, इत्यमरः। निभ-संकाशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः, इत्यमरः।
टिप्पणी—संपातः—संपतनं संपातः = "सम्" उपसर्गपूर्वक पतनार्थक "पत्" धातु से भाव में "घञ्" प्रत्यय करके "संपात" ऐसा रूप निष्पन्न होता है। "सम्पातहेतोः" यहाँ "षष्ठी हेतुप्रयोगे" इस सूत्र से षष्ठी विभक्ति हुई है। गत्वा—"गम्" धातु से क्त्वा प्रत्यय करके गत्वा रूप बनता है। कलभ—बत्तीस साल की उम्र के हाथी के बच्चे को "कलभ" कहते हैं। निषण्णः—नि उपसर्गपूर्वक "सद्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके नत्व षत्व णत्व आदि करके "निषण्णः" ऐसा रूप निष्पन्न होता है। अल्पाऽल्पभासः—यहाँ "अतिशयेन अल्पा" इस विग्रह में "प्रकारे गुणवचनस्य" इस सूत्र से "अल्प" की द्विरुक्ति हुई है। अन्तर्भवनम्—यहाँ "राजदन्तादिषु परम्" इस सूत्र से "अन्तर" इसका पूर्व निपात हुआ है।
अलङ्कारः—प्रस्तुत पद्य में "कलभतनुताम्" एवं "खद्योतालीविलसितनिभाम्" इन दोनों जगह उपमा एवं "विद्युदुन्मेषदृष्टिम्" यहाँ रूपक अलङ्कार है। तथा दोनों अलङ्कारों का अङ्गाङ्गिभाव होने के कारण "संकर" अलङ्कार है ॥ १८ ॥
तन्वी श्यामा शिखरिदशना पक्वबिम्बाधरोष्ठी
मध्येक्षामा चकितहरिणी-प्रेक्षणा निम्ननाभिः।
उत्तरमेघः २०५
श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्याद्युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातुः ॥१९॥
अन्वयः—तन्वी, श्यामा, शिखरिदशना, पक्वबिम्बाधरोष्ठी, मध्येक्षामा, चकित-हरिणी-प्रेक्षणा, निम्ननाभिः, श्रोणी-भारात्, अलसगमना, स्तनाभ्याम्, स्तोकनम्रा, युवतिविषये, धातुः, आद्या, सृष्टिः, इव, या, तत्र, स्यात् ॥ १९ ॥
व्याख्या—स्वभवन-वर्णनाऽनन्तरं प्रिया स्वरूपपरिचयं ददाति श्लोकद्वयेन-(हे मेघ !) तन्वी=कृशाङ्गी, न तु स्थूला, श्यामा=तप्तकाञ्चनवर्णाभा, युवतिर्वा, शिखरिदशना = सुदती, पक्वबिम्बाधरोष्ठी = परिणतबिम्बफलोष्ठी, मध्येक्षामा=कृशोदरी, चकितहरिणीप्रेक्षणा=भयभीतकुरङ्गी-नयना अनेनाऽस्याः पद्मिनीत्वं व्यज्यते । निम्ननाभिः = गम्भीरनाभिः, श्रोणी-भारात्=नितम्बस्थौल्यात्, अलसगमना = मन्दगामिनी, स्तनाभ्याम् = कुचाभ्याम्, स्तोकनम्रा=ईषदवनता। युवतिविषये=ललितासम्बन्धे, धातुः = स्रष्टुः, ब्रह्मणः इति भावः, आद्या=प्रथमा, सृष्टिरिव=रचनेव "वर्तमानेति शेषः" तादृशी या=पूर्वोक्तगुणसम्पन्ना स्त्री, तत्र=मद्गृहे, भवेत् = स्यात्—॥ १९ ॥
शब्दार्थः—तन्वी = दुबली, श्यामा = तपाये हुए सोने के रंग की, अथवा युवती, शिखरिदशना = तीखे दांतों वाली, पक्वबिम्बाधरोष्ठी = पके हुए बिम्ब के समान अधरोष्ठवाली, मध्येक्षामा = पतली कमरवाली, चकितहरिणी-प्रेक्षणा = डरी हुई मृगी के समान ( चञ्चल ) आंखोंवाली, निम्ननाभिः = गहरी नाभिवाली; श्रोणीभारात् = नितम्ब के भार से, अलसगमना = मन्द-मन्द चलने वाली, स्तनाभ्याम् = स्तनों से, स्तोकनम्रा = कुछ-कुछ झुकी हुई, युवतिविषये = स्त्रियों के विषय में, धातुः = स्रष्टा (ब्रह्मा) की, आद्या = पहली, सृष्टिरिव = रचना की तरह, या = जो स्त्री, तत्र = वहाँ मेरे घर में, स्यात् = हो ।
भावार्थः—हे मेघ ! कृशाङ्गी, युवति, दाडिमबीजवद्दन्तशालिनी, कृशोदरी, पक्वबिम्बाधरोष्ठी, भयभीतमृगीव चपलनयना, गम्भीरनाभिः, नितम्भभारान्मन्दगामिनी, कुचभारेणेषदवनता, युवतिविषये ब्रह्मणः प्राथमिकी रचनेव या स्त्री मद्गेहे भवेत् (तां मत्पत्नीं जानीयाः) इत्यग्रतनेन श्लोकेन सम्बन्धो विद्यते ।१९।
१४ मे० दू०
२०६ मेघदूतम्
हिन्दी–हे मेघ ! दुबली युवती, तीखे दांतों वाली, पके हुए बिम्ब (कुंदरू) के समान निचले होंठ वाली, पतली कमरवाली, भयभीत मृगी के समान चञ्चल आँखों वाली, गहरी नाभि वाली, नितम्बभार से धीरे-धीरे चलने वाली, स्तनभार से (आगे की ओर) कुछ झुकी हुई-सी, स्त्रियों के विषय में ब्रह्मा की पहली रचना की तरह जो स्त्री वहाँ मेरे घर में हो (उसे मेरी पत्नी समझना, यह आगे से सम्बद्ध है)।
समासः—शिखरिणो दन्ताः यस्याः सा शिखरिदशना (बहु०) पक्वं च तद् बिम्बं पक्वबिम्बम् (क० धा०)। अधरञ्चासौ ओष्ठश्च अधरोष्ठः (कर्म०) पक्वबिम्बमिव अधरोष्ठो यस्याः सा पक्वबिम्बाधरोष्ठी (बहु०)। मध्येक्षामः यस्याः सा मध्येक्षामा (व्य० बहु०)। चकिता चासौ हरिणी चकितहरिणी (कृ० धा०) चकितहरिण्या इव प्रेक्षणं यस्याः सा चकितहरिणीप्रेक्षणा (व्यधि० बहु०)। निम्ना नाभिर्यस्याः सा निम्ननाभिः (बहु०)। श्रोण्याः भारः = श्रोणीभारः (ष० तत्०)। अलसं गमनं यस्याः सा अलसगमना (बहु०)। स्तोकं नम्रा = स्तोकनम्रा (सुप्सुपा०)। युवतयः विषयः युवतिविषयः (रूपक०) तस्मिन्।
कोशः—श्लक्ष्णं वध्रं कृशं तनु, इत्यमरः। श्यामा यौवनमध्यस्था, इत्युत्पलमाला। "शीते सुखोष्णा सर्वाङ्गी ग्रीष्मे या सुखशीतला। तप्तकाञ्चनवर्णाभा सा स्त्री श्यामेति कथ्यते॥" इत्याहुः भट्टिकाव्यस्य टीकाकृतः। शिखरं शैलवृक्षाग्रकक्षापुलककोटिषु, इति विश्वः।
टिप्पणी—तन्वी "तनु" यह दौर्बल्यरूप गुण का वाचक शब्द है—अतः "वोतो गुणवचनात्" इस सूत्र से ङीष हुआ है। श्यामा—इस स्त्री की विशेषता होती है कि गर्मी के महीनों में इनके शरीर शीतल और ठंडे समय में उष्ण हो जाते हैं। जैसा कि कहा भी गया है—
कूपोदकं वटच्छाया श्यामा नारीष्टिकागृहम्।
शीतकाले भवेदुष्णं उष्णकाले च शीतलम्॥
उत्तरमेघः २०७
अर्थात् कुएँ का जल, वट (बरगद) की छाया, श्यामा स्त्री और ईंटे का घर; ये सब ठंढे समय में गर्म और गर्म समय में ठंढे हो जाते हैं । शिखरिदशनाः- अभिधान-चिन्तामणिकार 'शिखर' शब्द का अर्थ पके हुए दाडिम का बीज करते हैं । वे कहते हैं—'पक्वदाडिमबीजाभं माणिक्यं शिखरं विदुः' पक्व-बिम्बाधरोष्ठी—यहाँ अधरोष्ठ में अधरश्चासौ ओष्ठश्च इसतरह कर्मधारय समास हो जाने पर प्राप्त वृद्धि को रोककर 'ओत्वोष्ठयोः समासे वा' इस सूत्र से ( अधर + ओष्ठ ) यहाँ विकल्प से पररूप हुआ है । एवं पक्व बिम्ब के साथ पुनः समास होने के पश्चात् 'नासिकोदरोष्ठजङ्घादन्तकर्णशृङ्गाच्च' इस सूत्र से विकल्प से 'ङीष्' हुआ है तब 'पक्वबिम्बाधरोष्ठी' रूप बना है, 'बिम्ब' कुंदरू फल को कहते हैं । यह लाल रंग का होता है, अतः यहाँ उसे उपमानरूप में ग्रहण किया गया है । मध्येक्षामा—यहाँ 'मध्य' शब्द से आयी सप्तमी-विभक्ति का समास होने पर भी 'अमूर्धमस्तकात् स्वाङ्गादकामे' इस सूत्र से अलुक हो गया है । आद्या = आदौ भवा आद्या = 'आदि' शब्द से 'दिगादिभ्यो यत्' इस सूत्र से यत् प्रत्यय करके स्त्रीत्व की विवक्षा में टाप् हो गया है ।
अलङ्कारः—यहाँ 'अधर' एवं 'ओष्ठ' इन दो पर्यायवाची शब्दों की आवृत्ति होने से 'पुनरुक्तवदाभास' 'पक्वबिम्बाधरोष्ठी' यहाँ लुप्तोपमा, 'चकित-हरिणी-प्रेक्षणा' यहाँ पर भी लुप्तोपमा और 'सृष्टिराद्येव' इस जगह 'उत्प्रेक्षा' अलङ्कार है । परञ्च इन सब अलङ्कारों की परस्पर निरपेक्षता होने से संसृष्टि अलङ्कार है ।। १९ ।।
तां जानीथाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं ** दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकाम् ।** गाढोत्कण्ठां गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बालां ** जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं वान्यरूपाम् ॥२०॥**
अन्वयः—सहचरे, मयि, दूरीभूते, चक्रवाकीम्, इव, परिमितकथाम्, एकाम्, ताम्, मे, द्वितीयम्, जीवितम्, जानीथाः । गाढोत्कण्ठाम्, बालाम्, गुरुषु, एषु, दिवसेषु, गच्छत्सु, शिशिरमथिताम्, पद्मिनीम्, वा, अन्यरूपाम्, जाताम्, मन्ये ।
२०८ मेघदूतम्
व्याख्या—(हे मेघ !) सहचरे=सहगामिनि, मयि=पत्यौ, यक्षे, दूरी- भूते=दूरङ्गते सति, चक्रवाकीमिव = चक्रवाक प्रियामिव, परिमितकथाम् = अत्यल्पभाषिणीम्, एकाम् = एकाकिनीम्, ताम् = पूर्ववर्णितां मत्प्रियाम्, मे = यक्षस्य, द्वितीयम् = अन्यम्, अपरमित्यर्थः, जीवितम् = जीवनम्, जानीथाः = अवगच्छेः । एतेन तस्यां मृतौ मद्जीवननाशोऽवश्यम्भावीति व्यज्यते । गाढो- त्कण्ठाम् = अत्युत्सुक्याम्, बालाम् = नवोढाम् अष्टदशहायनामित्यर्थः । गुरुषु = दीर्घेषु, एषु=वर्तमानेषु, दिवसेषु=शापदिनेषु, गच्छत्सु = यातेषु सत्सु, शिशिर- मथिताम् = तुषारपीडिताम्, पद्मिनीम् = कमलिनीम्, वा = यथा, अन्यरूपाम् = अपराकृतिम्, जाताम् = भूताम्, मन्ये = संभावयामि, हिमविकृतरूपा सा विर- हिणी अन्यरूपा भविष्यति इति तर्कयामि इति भावः ॥ २० ॥
शब्दार्थः—(हे मेघ !) सहचरे = साथी, मयि = मेरे, दूरीभूते = दूर होने पर, चक्रवाकीमिव = चकई के समान, परिमितकथाम् = बहुत कम बोलनेवाली, एकाम् = अकेली, ताम् = उस तन्वी आदि श्लोक से वर्णिता मेरी प्रिया को, मे = मेरा, द्वितीयम् = दूसरा, जीवितम् = जीवन ( प्राण ), जानीथाः = समझना । गाढोत्कण्ठाम् = (मेरे विषय में) अत्यधिक उत्सुक, बालाम् = (अट्ठारह वर्ष की) नवोढा को, गुरुषु = लम्बे दुर्वह, एषु = इन, दिवसेषु = शाप के दिनों में, गच्छत्सु = बीतने पर, शिशिरमथिताम् = हिम से पीडित, पद्मिनीम् = कमलिनी के, वा = समान, अन्यरूपाम् = किसी दूसरे ही रूप को, जाताम् = प्राप्त, अर्थात् कुछ की कुछ बन गयी होगी ऐसा, मन्ये = सोचता हूँ ॥ २० ॥
भावार्थः—हे मेघ ! सहगामिनि मयि दूरस्थिते सति सहवियुक्तां चक्रवा- कीमिव अल्पवाचामेकाकिनीं तां पूर्वप्रकारेण वर्णितां मत्प्रियां मेऽपरं जीवनं जानीथाः । मद्विषये अत्युत्सुकां नवोढामष्टादशवर्षीयां (अहम्) एषु दुर्वहेषु शाप- दिवसेषु गच्छत्सु तुषारपीडितां कमलिनीमिवान्यरूपां तर्कयामि ॥ २० ॥
हिन्दी—( हे मेघ ! ) मुझ साथी के दूर हो जाने पर चकई के समान कम बोलने वाली अकेली उस पूर्ववर्णिता स्त्री को मेरा दूसरा जीवन ( प्राण ) समझना अर्थात् मेरी प्रिया समझना । शाप के इन दुर्वह दिनों के बीतने पर