मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 299, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ें२५८ मेघदूतम्
स्पर्शं के लोभ से कान में कहने के लिए चञ्चल होता था। वही जिसे कानों से नहीं सुन सकती या जिसे आँखों से नहीं देख सकती ( दूर रहने के कारण ), तुम्हारा प्रिय उत्सुकता से बनाये गये शब्दों वाला सन्देश तुमको मेरे द्वारा कह रहा है ॥ ४० ॥
समास:— शब्देन आख्येयम् = शब्दाख्येयम् (तृ० त०), आननस्य स्पर्श:= आननस्पर्श: (ष० तत्०), आननस्पर्शे लोभ: = आननस्पर्शलोभः (स० तत्०), तस्मात् । श्रवणयो: विषय: = श्रवण-विषय: ( प० तत्० ) तम् । द्रष्टुं योग्य: दृश्य:, न दृश्य: = अदृश्य: ( नञ्० ), उत्कण्ठया विरचितानि पदानि यस्य तत् = उत्कण्ठाविरचितपदम् ( बहु० ) । मम मुखम् = मन्मुखम् ( ष० तत्० ) तेन ।
कोश:— लोलुपो लोलुभो लोलो लालसो लम्पटोऽपि च, इति यादव:। पदं शब्दे च वाक्ये च, इति विश्व: । वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्, इत्यमर: ।
टिप्पणी— स्पर्शं—'स्पृश्' धातु से 'घञ्' प्रत्यय करके स्पर्श रूप निष्पन्न होता है । लोभ: —'लुभ्' धातु से 'घञ्' प्रत्यय करके 'लोभ' शब्द निष्पन्न होता है । अभूत्—यह सत्ताथंक 'भू' धातु के लुङ्लकार का रूप है । दृश्य:— द्रष्टुं योग्य:, इस विग्रह में क्यप् प्रत्यय करके 'दृश्य' रूप बनता है ।
श्यामास्वङ्गं चकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातं
वक्त्रच्छायां शशिनि शिखिनां बर्हभारेषु केशान् ।
उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासान्
हन्तैकस्मिन् क्वचिदपि न ते चण्डि ! सादृश्यमस्ति ॥४१॥
अन्वय:— (हे प्रिये !) श्यामासु, अङ्गम्, चकितहरिणीप्रेक्षणे; दृष्टिपातम्; शशिनि, वक्त्रच्छायाम्, शिखिनाम्, बर्हभारेषु, केशान्, प्रतनुषु, नदीवीचिषु, भ्रू-विलासान्, उत्पश्यामि । हन्त ! हे चण्डि ! क्वचिदपि, एकस्मिन्, ते सादृश्यम्, न, अस्ति ॥ ४१ ॥