मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

( ३२ )

की। मेघदूत में आये 'जनकतनया-स्नान-पुण्योदकेषु' 'रघुपतिपदैरङ्कितं मेखलासु' 'दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसन्धेः' एवं 'इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा' इत्यादि पद्यांश महामहोपाध्याय की शक्ति को और प्रबल बनाते हैं। मेघदूत के कथानक का उद्गम संभवतः ब्रह्मवैवर्तपुराण का वह स्थल है जहाँ 'भगवान् श्रीकृष्ण ने युधिष्ठिर से 'आषाढ कृष्ण पक्ष की 'योगिनी' नामक एकादशी के माहात्म्य को कहा है।' माहात्म्य इस प्रकार है—

‘अलकाऽधिपतिर्नाम्ना कुबेरः शिवपूजकः । तस्यासीत् पुष्पबटुको हेममालीति नामतः ॥ तस्य पत्नी सुरूपाऽऽसीद्विशालाक्षीति नामतः । स तस्यां स्नेहसंयुक्तः कामपाशवशंगतः ॥ मानसात् पुष्पनिचयमानीय स्वगृहे स्थितः पत्नीप्रेमसमायुक्तो न कुबेरालयं गतः ॥ कुबेरो देवसदने करोति शिवपूजनम् । मध्याह्नसमये राजन् पुष्पाणि प्रसमीक्षते ॥ हेममाली स्वभवने रमते कान्तया सह । यक्षराट् प्रत्युवाचाऽथ कालाऽतिक्रमकोपितः ॥ ‘कस्मान्नायाति भो यक्षा, हेममाली दुरात्मवान् । निश्चयः क्रियतामस्य’ प्रत्युवाच पुनः पुनः ॥

यक्षा ऊचुः

‘वनिता कामुको गेहे रमते स्वेच्छया नृप’ । तेषां वाक्यं समाकर्ण्य कुबेरः कोपपूरितः ॥ आह्वयामास तं तूर्णं बटुकं हेममालिनम् । ज्ञात्वा कालाऽत्ययं सोऽपि भयव्याकुललोचनः ॥ आजगाम नमस्कृत्य कुबेरस्याऽग्रतः स्थितः । तं दृष्ट्वा धनदः क्रुद्धः कोपसंरक्तलोचनः ॥ प्रत्युवाच रुषाविष्टः कोपाद्विस्फुरिताऽधरः ।

कुबेर उवाच

रे पाप ! दुष्ट ! दुर्वृत्त ! कृतवान्देवहेलनम् ॥ अतो भव श्वित्रयुक्तो वियुक्तः कान्तया सह ।