भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 45, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 45

६ मेघदूतम्

अलंकार—(क)—यहाँ पर शाप के प्रति ‘स्वाधिकारात्प्रमत्तः’ को हेतु बताया गया है एवञ्च ‘अस्तङ्गमितमहिमा’ के प्रति शाप को हेतुक बताया गया है अतः यहाँ पदार्थहेतुक काव्यलिङ्ग अलङ्कार है।

(ख) विशेषण यदि साभिप्राय हो तो ‘परिकरांकुर’ अलंकार होता है ऐसा आलंकारिकों का सिद्धान्त है। यहाँ ‘अस्तङ्गमितमहिमा’ रूप विशेषण साभिप्राय है अतः यहाँ पर भी परिकरांकुर अलङ्कार है।

छन्द—‘मन्दाक्रान्ता जलधिशडगैम्भौ नतौ ताद्गुरू चेत्’। इस लक्षण के अनुसार मेघदूत में मगण ( SSS ), भगण ( SII ), नगण ( III ), तगण ( SSI ), तगण ( SSI ) और दो गुरु ( SS ) होने से मन्दाक्रान्ता छन्द है। यह छन्द समवृत्त है; इसमें चौथे, छठे एवं सातवें अक्षरों पर यति (विश्राम) होता है। जैसा कि—

कश्चित्का न्ताविर हगुरु णास्वाधि कारात्प्र मत्तः । । १ ।। S S S S I I I I I S S I S S I S S

तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबला-विप्रयुक्तः स कामी नीत्वा मासान् कनकवलय-भ्रंशरिक्त-प्रकोष्ठः । आषाढस्य प्रथम-दिवसे मेघमाश्लिष्ट-सानुं वप्रक्रीडा-परिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श ॥ २ ॥

अन्वयः—तस्मिन् अद्रौ अबला-विप्रयुक्तः कनकवलयभ्रंश-रिक्त-प्रकोष्ठः कामी सः कतिचित् मासान् नीत्वा, आषाढस्य प्रथमदिवसे आश्लिष्टसानुम् वप्रक्रीडा-परिणतगजप्रेक्षणीयम् मेघम् ददर्श।

व्याख्या—तस्मिन् = पूर्वोक्ते, अद्रौ = पर्वते, रामगिरौ इति यावत्, अबलाविप्रयुक्तः = प्रियाविरहितः, कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठः = स्वर्णकटक-पातशून्य-कक्षान्तरः, कामी = कामुकः, कतिचित् = कतिपयान्, मासान् = त्रिंशद्दिवससमूहात्मक-मासाभिधेयान्, अष्टौमासानित्यर्थः, ‘शेषान् मासान् गमय चतुरः’ इति सप्तचत्वारिंशत्तमे (४७) श्लोके कथयिष्यति, अतः। नीत्वा = व्यतीत्य, आषाढस्य =