मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

७ ] • प्रथमाध्याये द्वितीयपादः ६१ तत्र शब्दः स्वरूपेण वायुवच्चेत्प्रवर्त्तकः । प्रमाणत्वं विहन्येत नियमाच्च प्रवर्त्तयेत् ॥ २ ॥ न च स्वरूपसम्बन्धज्ञानापेक्षो भवेन्न च । प्रकृत्यान्वयमाकाङ्क्षेन्न च स्यात्फलकल्पकः ॥ ३ ॥ अथ प्रवृत्ति हेत्वर्थस्वव्यापाराभिधानतः । प्रवर्त्तकत्वाच्छब्दस्य सर्वदोषनिवारणम् ॥ ४ ॥ तन्न प्रवृत्तिसामर्थ्यात्पादनात्माऽस्य या क्रिया । कार्यार्थ्यादिषु दृष्टासावनुक्तैव प्रवर्त्तिका ॥ ५ ॥ तेनाभिधानवैयर्थ्यात्पूर्वदोषनिवारणम् । अलौकिकी प्रेरणा तु सम्बन्धानुमवाहते ॥ ६ ॥ अभिधातुमशक्यत्वान्न प्रवर्त्तयितुं क्षमा । राजादिवच्च शब्दस्य फलादातृत्वतः स्वतः ॥ ७ ॥ तद्व्यापाराभिधानेऽपि न प्रवर्त्तेत कश्चन । पुरुषार्थोपयोगित्वं न लिङादेश्च गम्यते ॥ ८ ॥ येनास्यानुविधेयत्वात्फलकल्पकता भवेत् । तस्याप्यानुविधेयत्वे शब्दस्य न तदीयताम् ॥ ९ ॥ अज्ञात्वा व्याप्तेः कश्चित्प्रवर्त्तेताभिधावपि । न च शब्दमनुक्त्वैतद्व्यापारत्वं निरूप्यते ॥ १० ॥ स्वरूपवाचितातोऽस्मिन्पक्षेऽनिष्टा लिङां भवेत् । अस्तु तर्ह्यभिधानाख्यो व्यापारोऽस्य प्रवर्त्तकः ॥ ११ ॥ तस्य ह्यर्थप्रतीत्याख्यकार्यकॢप्तस्य केवलम् । कल्प्यं प्रवृत्तिहेतुत्वं लिङ्वाच्यस्येति लाघवम् ॥ १२ ॥ शब्दान्तरगतार्थेऽस्मिन्नभिधा स्यात्प्रवर्त्तिका । पक्षेऽर्थतो विशेषश्चेत्स एव स्यात्प्रवर्त्तकः ॥ १३ ॥ न चास्या अभिधेयत्वाद्विशेषः कार्यतो गते । न युक्तं ह्यभिधेयत्वं सर्वासां हि प्रसज्यते ॥ १४ ॥ अथ प्रवर्त्तनात्वेन कार्यादनवबोधतः । तद्रूपेणाभिधेयत्वं तच्चान्यासु न विद्यते ॥ १५ ॥ तन्नास्या ह्यभिधानात्प्राक् चेत्प्रवर्त्तकरूपता । स्याद्व्यर्थमभिधेयत्वं नास्ति चेत्स्यादसत्यता ॥ १६ ॥ आज्ञादिस्तु न वेदार्थः पुंधर्म्मत्वेन युज्यते । अथ मानान्तरागम्यनियोगापरनामकम् ॥ १७ ॥