मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

८० मीमांसादर्शनम् [ सू० मेकैकशो वेति सन्दिह्य बहुवचनस्य श्रवणात् साहित्ये प्राप्ते, क्त्वाश्रुत्यैवौदवसानसमान- कर्तृकत्वप्रतीतेरवगतसङ्ख्यत्वेन च बहुवचनस्यानपेक्षितसङ्ख्याविधायित्वायोगादपेक्षित- धात्वर्थविशेषविधायिन्याख्याते यथाप्राप्तप्रत्ययशिष्टसङ्ख्यानुवादिबहुवचनप्रयोगोपपत्तेर्न प्राकृतैककर्तृकत्वबाधो युक्त इति सिद्धान्तो वक्ष्यते क्त्वाश्रुत्या ह्यनन्तरक्रियामात्रमाक्षेप्सुम्। न च नियोगतः कर्त्तव्यता। न मांसं भुक्त्वाऽधीयीतेति प्रतिषेधोऽपि भुक्त्वा व्रजतीति च वर्त्तमानापदेशेऽपि क्त्वाश्रुतिदर्शनादित्यर्थः। न च केवलं कारणाभावाद्द्विध्यविवक्षा- नुचिता किं त्वतिव्याप्तेरपीत्याह—यदि चेति। स्वमतेन व्याख्यानम् स्वमतेन व्याख्यातुमुपक्रमते—तस्मादिति। अत्रैव भाष्यानुमतिमाह—तथा चेति। विधिविषयाभिप्रायेषु भाष्यकारीयविध्युद्देशशब्दे फलपदस्य विधिविषयसमर्थकत्वाभावा- दुपन्यासो न युक्त इत्याह—अन्यथेति। विध्यभावे च धात्वर्थस्य तद्विषयत्वायोगात्तदभिप्रायो विध्युद्देशशब्दो न युक्त इत्याह—न चास्येति। कस्तर्हि विध्युद्देशशब्दस्यार्थोऽत आह— तस्मादिति। विधेरुद्देशकः प्रतिपादक इति कर्तृव्युत्पन्नं करणव्युत्पन्नं वोद्देशशब्दमङ्गीकृत्य षष्ठीसमासाश्रयेण लिङादिरेव विध्युद्देशशब्देनोक्त इत्यर्थः किमर्थं तर्ह्युद्देशग्रहणमत आह—विध्यर्थेन त्विति। विधिशब्दस्य लिङादिशब्दे तदर्थे चोभयत्र प्रयोगदर्शनादिह शब्दपरतयापि व्याख्यानेन सूत्रनाश इति चोद्यमिति। नन्वस्मिन्पक्षे प्रत्ययो विध्युद्देश इत्येवं वक्तव्यं न भूतिकाम इत्येवमन्त इत्यत आह—भूतिकाम इति। ननु यदि फलादिसङ्गत्युत्तरकालं तद्विशिष्टायां भावनायां पुरुषं नियुञ्जाने विधाव- नुग्रहार्थं स्तुत्यर्थावसरः, तदभावे तद्याकाङ्क्षाभावादर्थवादान्वयो न स्यादित्याशङ्कते— नन्विति। परिहरति—एवमेवैतदिति। का तर्ह्यर्थवादानां तत्र गतिरत आह—तथेति। यद्यपि विध्यभावेनार्थवादाः सम्बध्यन्ते, तथापि नानर्थक्यापत्तिः; प्रयोगवचनेन पञ्चमल- कारेण वा कल्पितविधित्वेऽर्थवादसङ्गतिसम्भवादिति वक्ष्यमाणानुपङ्गेण योज्यम्। आग्नेयोऽष्टाकपालो भवतीत्यादौ भवतिपरस्य पञ्चमलकारस्य प्रयोजकव्यापारविधाना- शक्तेः प्रयोगवचनेन वानुत्पन्नस्य प्रयोगासम्भवादुत्पत्तिरप्याक्षिप्यते। उपांशुयाजमन्तरा यजतीत्यादौ पञ्चमलकारेण अव्यवस्था लिङर्थे लेडिति पञ्चमलकारस्य विधौ स्मरणेऽपि वर्त्तमानापदेशसन्दिग्धत्वात्पञ्चमलकारनिर्णयाक्षेपाद्विधित्वस्य कल्पितत्वमभिप्रेतम्। इदं तु प्रयोगवचनोत्पत्तिकल्पनं दुरुपपादम्। अनुत्पन्नस्य प्रयोगविधिविषयत्वायोगादुत्पत्तौ कल्पितायां प्रयोगविधिविषयत्वं प्रयोगविधिविषयत्वाच्चोत्पत्तिकल्पनमितीतरेतराश्रयापत्तेः। पञ्चमलकारचिन्हाभावे न तन्निर्णयः स्यादित्यपरितोषादन्यथाविधित्वकल्पनमाह— अथ वेति। ननूक्तेन प्रकारेण 'आग्नेयो ऽष्टाकपालो भवतीत्यादौ विधिं प्रकल्प्य, तच्छेषत्वेन अङ्गिरसो वा इत उत्तमाः स्वर्गलोकमायन्नित्यादेरर्थवादस्यान्वयो भवतु नाम, 'ताभ्या-