मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

१९ ] प्रथमाध्याये द्वितीयपादः १३५ तोहापीति । फलविधिसरूपांशेनास्यापि तेन गतार्थत्वमपरिहार्यमिति तावच्छब्देन सूचितम् : एतद्दोषपरिहारार्थं फलविधिसरूपव्यतिरिक्तानामेवात्रोदाहरणत्वमिति प्रकारान्तरमाशङ्कते- इति व्यवस्थयेति । हेतावितिकरणत्वं निरस्यति - अत्र वदाम इति । ननूदाहरणभेदस्याधिकरणभेदाक्षेप- कत्वाद्वारभ्यमेवाधिकरणद्वयमित्यत आह-न हीति । किं तर्ह्यधिकरणभेदाक्षेपकमत आह- न्यायेति । न चास्य फलविधिसरूपव्यतिरिक्तसर्वविधिसरूपविषयतास्तीत्याह - द्रव्यादि- विधयोऽपीति । कुत्र विचारिता इत्यपेक्षायामाह - केचिदिति । एवं पौनरुक्त्येनाधि- करणारेम्भे दूषिते पौनरुक्त्यं परिहर्तुमशक्नुवतां मतेनारम्भं तावत्समाधत्ते - अतश्चेति । यथैव चतुर्थे 'सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीति' शाखाप्रहरणस्य प्रतिपत्त्यर्थकर्मत्वसन्देहे तृतीयाया अर्थकर्मत्वे प्राप्ते, सहयोगनिमित्तवात्तृतीयायां द्वितीयावगतप्राधान्यप्रस्तरसाह- चर्याच्छाखाया अपि प्राधान्यावगतेः प्रतिपत्तित्वे सिद्धान्तिते द्वितीयायाः प्राधान्यव्यभि- चारशङ्कापरिहारार्थयोरर्थेऽपीति चेन्न, तस्यानधिकारात् । फलस्याधिकृतत्वादितिसूत्रयोः सक्त्वधिकरणगताभ्यां सूत्राभ्यां द्रव्योपदेश इति चेन्न । तदर्थत्वाल्लोकवत्त्स्य च शेषभू- तत्वाद्दिति' सूत्राभ्यां पौनरुक्त्यमाशङ्क्य नातीव पुनरुक्तता महान् दोषः। बहुकृत्वोऽपि पथ्यं वदितव्यमिति परिहारं भाष्यकारो वक्ष्यति । तथैवात्रापि वक्तव्यमित्यर्थः । वार्तिकमतेन पौनरुक्त्यपरिहारः स्वयमिदानीं चतुरः पौनरुक्त्यपरिहारप्रकारानाह-अथ वेति । एकस्यैव साध्यसाधन- सम्बन्धाभावप्रतिपादनन्यायस्यात्र साधनांशः, तत्र साध्यांशः साध्यत इत्यर्थः । द्वितीयं प्रकारमाह-स्पष्टं चेति । सर्वविधिसरूपाणामिति । फलविधिसरूपाणां पर्णोदुम्बराद्यर्थ- वादानाम्, 'यजमानः प्रस्तर' इत्यादीनां च द्रव्यविधिसरूपाणाम्, विदग्धादीनां च गुणविधि- सरूपाणाम्, माषपाकादिविषयाणां च क्रियाविधिसरूपाणाम् 'आग्नेयो वै ब्राह्मण' इत्यादीनां देवताविधिरूपाणां केवलार्थवादनिरपेक्षविधिनिराकरणेनेत्यर्थः । फलादिसम्बन्धोत्तरकालमर्थवादान्वयात्पर्णोदुम्बरतादावार्थवादिकफलकल्पनमशक्यं पूर्वपक्षयितुमित्याशङ्कयार्थवादकल्पिते विधावित्युक्तं क्लृपू सामर्थ्यं इति धातोर्घञन्तात्कृपो रो ल (पा० सू० ८।२।१८) इति लादेशे कृते तत्करोति तदाचष्टइति समर्थं करोतीत्यस्मि- न्नर्थे णिचमुत्पाद्य निष्ठायां कल्पित इति रूपम् । तेनार्थवादेनाङ्गभूतेन विधौ प्रवृत्त्युत्पादन- समर्थे कृते विधिसामर्थ्येनायँवादान्वयात्प्रागेवाकाङ्क्षस्य फलस्यानिर्द्धारितविशेषस्य विशेषा- काङ्क्षावेलायामित्यर्थः । यथाय्यनभावनायां फलाश्रवणेऽपि विधिसामर्थ्यात्किञ्चित्समीहितं फलं भावयेदित्यनिर्द्धारितविशेषफलान्वयेऽवधारिते वेदाध्ययनरूपकरणान्वयोत्तरकालं योग्य- तयार्थज्ञानरूपफलविशेषनिर्द्धारणमविरुद्धम् । तथात्रापीति भावः । अन्यार्थेति । विहितपर्णो- दुम्बरतास्तुत्यर्थमित्यर्थः । फलविधित्वमपीत्यपिशब्देनोदुम्बराधिकरणसिद्धार्थवादत्वाङ्गी-