मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)
Purva Mimamsa Darshan with Shabara Bhashya
महर्षि जैमिनि / शाबर स्वामी द्वारा
स्रोत: तारा प्रिंटिंग वाराणसी · तारा प्रिंटिंग वाराणसी · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 269, कुल 804 में से
संदर्भ में पढ़ें३५ ] प्रथमाध्याये द्वितीयपादः २१७ रशना के आदान का बाध होगा। इस प्रसङ्ग में सिद्धान्ती का कथन है कि गर्दभरशना की अप्राप्ति ही है। प्रकरण पाठ की अन्यथा अनुपपत्ति होने से इस मन्त्र से 'आदान= ग्रहण करना चाहिए' इस वाक्य की परिकल्पना होती है। इस वाक्य से मन्त्र और आदान का सम्बन्ध सिद्ध होने के बाद किस विषय का आदान किया जाय इस अन्वेषण में लिङ्गवश रशनामात्र का आदान प्राप्त होने से गर्दभरशना की प्राप्ति होनी चाहिए। किन्तु, यह विलम्ब से प्राप्त है। अतः 'अश्वाभिधानीम्' इस प्रत्यक्ष वाक्य से मन्त्र और आदान का सम्बन्ध रहने पर लिङ्गाधीन रशना अर्थ का प्राप्त आदान की 'अश्वाभिधानीम्' इस श्रुति से विशेष व्यवस्था होती है। रशना विशेष का आदान अश्वरशना के आदान से मन्त्र निराकाङ्क्ष हो गया है, अतः, गर्दभरशना के आदान की अप्राप्ति होने से प्राप्त का बाध नहीं होता है। इसलिए निषेधार्थ की कल्पना और विधि व अर्थ का त्याग यहाँ नहीं है। अप्राप्त गर्दभरशना का निवारण की दृष्टि से परिसंख्या अर्थात् अन्य निवृत्ति कही गई है ॥ ३४ ॥ अर्थवादो वा ॥ १.२.३५ ॥ शा० भा०—उरु प्रथा उरु प्रथस्वेति पुरोडाशं प्रथयतीत्यर्थवादार्था पुनः श्रुतिः, यज्ञपतिमेव तत्प्रथयतीति। ननु नायं मन्त्रस्य वाक्यशेषो, न च प्राप्तस्य स्तुत्या प्रयोजनम्। सत्यम्। नायं मन्त्रस्य विधिः संस्तवः। प्रथनमेव तत्र स्तूयते। मन्त्रः पुन रूपादेव प्राप्त इहानूद्यते प्रथनं स्तोतुम्। इत्थं प्रथनं प्रशस्तं यत्क्रियमाणमेवंरूपेण मन्त्रेण क्रियते। कस्तदा भवति गुणः। 'यज्ञपतिमेव तत्प्रजया पशुभिः प्रथयति'। किमेतदेवास्य फलं भवति। नेति ब्रूमः। स्तुतिः कथं भविष्यतीत्येवमुच्यते कथमसति प्रथने प्रथयतीति शब्दः। मन्त्राभिधानात्। मन्त्रेण पुरोडाशमध्वर्युः प्रथस्वेति ब्रूते। यश्चैवं प्रथस्वेति ब्रूते, स प्रथयति। यथा यः कुर्विति ब्रूते, स कारयति ॥ ३५ ॥ भा० वि - परोक्तं शास्त्रान्तरानर्थक्यं परिहरति—अर्थवादो वेति। सूत्रं व्याकरोति—उरु प्रथस्वेतीति। अर्थवादार्थत्वेन=स्तुत्यर्थत्वेनेति यावत्, स्तुति- मभिनयति—यज्ञेति। ब्राह्मणप्रदेशाम्नातस्यास्य न मन्त्रप्रदेशाम्नातमन्त्रविशेष- लिङ्गप्रकरणानुमितविधिशेषत्वेन स्तुतित्वमित्युक्तमित्याशङ्कते—नन्विति। मन्त्र- स्य=मन्त्रलिङ्गानुमितस्य विधेरित्यर्थः, किं च स्वस्यैव परोचनाशक्त्याविभवेन निवृत्ताकाङ्क्षत्वान्न स्तुत्या सम्बन्ध इत्याह—न चेति। प्राप्तस्य=पर्यवसितस्येत्यर्थः, यद्यपि नायं मन्त्रस्य प्रथने विनियोगं विधत्ते, लिङ्गानुमितिविधिनेव तत्सिद्धेः, नापि विनियोगं स्तौति, प्रकरणान्तरस्थत्वादस्य, तथापि प्रथयतीति प्रथनोत्पत्ति विधायोरु प्रथस्वेति प्रथनं स्तूयते नानर्थक्यमिति परिहरति—उच्यते इत्यादिना।