भारतकोश
मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

Purva Mimamsa Darshan with Shabara Bhashya

महर्षि जैमिनि / शाबर स्वामी द्वारा

स्रोत: तारा प्रिंटिंग वाराणसी · तारा प्रिंटिंग वाराणसी · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished804 पृष्ठ

पृष्ठ 274, कुल 804 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 274

२२२ मीमांसादर्शनम् [ सू० अविरुद्धं परम् ॥ १.२.३६ ॥ शा० भा०—यदुक्तं पदनियमस्यार्थवत्त्वादविवक्षितार्था मन्त्रा इति । काम- मनर्थको नियमः, न दृष्टमप्रमाणम् । नियतोच्चारणमदृष्टायेति चेत् ? अविरुद्धा अदृष्टकल्पनाऽस्मत्पक्षेऽपि । एवं प्रत्याय्यमानमभ्युदयकारि भवतीति ॥ ३६ ॥ भा० वि०—परमविवक्षितार्थत्वकारणं दूषयति--अविरुद्धमिति । परमित्य- नुवादभागं व्याचष्टे--यदुक्तमिति । अर्थवत्त्वाद्धेतोरर्थवत्त्वायैति यावत् । नियम एव निष्प्रयोजनत्वादविवक्षितो भवतु, न दृष्टफलमर्थाभिधानमप्रमाणमविवक्षित- मिति दूषयति--काममिति । नियमस्यापि निष्प्रयोजनत्वमसिद्धमिति शङ्कते-- नियमेति । अविरुद्धमिति सूत्रावयवं व्याचक्षाणः परिहरति--अविरुद्धेति । अदृष्टकल्पनाप्रकारमाह--एवमिति । क्रमविशेषवद्भिः पदसमूहैरर्थरूपं प्रत्या- य्यमानमित्यर्थः, उच्चारणाददृष्टं ब्रुवतापि यथाक्रमनियमाददृष्टं कल्प्यते इति न विरोध इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ त० वा० अदृष्टार्थोच्चारणवादिनोऽपि तन्नियमादपरमवश्यं कल्पनीयमदृष्टम्, तन्ममापि प्रत्यायननियमाद्भविष्यतीत्यविरोधः । एतेन मन्त्रत्वादिनियमः प्रयुक्तः । सत्स्वप्युपायान्तरेषु विशिष्टानुपूर्वीकमन्त्रविशेषास्नानादुपायान्तरनिवृत्तौ नियमाददृष्टमात्रकल्पनया सिद्धमर्थाभिधानम् ॥ ३६ ॥ न्या० सु० - यदुक्तमिति भाष्येणार्थपरत्वे विशिष्टपदक्रमसमूहात्मकवाक्यनियमानर्थ- क्याशङ्कानुभाषणाथंत्वेन परमिति सूत्रावयवं व्याख्याय, काममित्यादिना परिहारार्थ- त्वेनाविरुद्धमिति सूत्रावयवो व्याख्यातः, तस्य तात्पर्यमाह—दृष्टार्थेति । क्रमान्यत्वेऽप्यु- च्चारणविशेषावगमाददृष्टान्तरं विनोच्चारणक्रमनियमानर्थक्यापत्तेरदृष्टद्वयकल्पनात्पूर्वपक्षे गौरवमित्याशयः । वाक्यनियमहेतोर्व्याख्यानान्तरेष्वप्येतदेव सूत्रं परिहारार्थत्वेन योजयति— एतेनेति । एतेन नियमाददृष्टकल्पनायामपि दृष्टार्थस्याविरोधिनादृष्टार्थहेतुत्वेन मन्त्रत्वादि- नियमो निराकृत इत्यर्थः; एतदेव विवृणोति—सत्स्वपीति ॥ ३६॥ भा० प्र०—पूर्वपक्ष में 'अग्निमूर्द्धा दिवः' इत्यादि मन्त्रों का पद विन्यास का क्रम नियत है, अर्थात् क्रम में किसी प्रकार का परिवर्तन सम्भव न होने से ( अपरिवर्तनीय ) होने से वह अदृष्टार्थक है—यह मैं भी स्वीकार करता हूँ । जिस रूप में मन्त्र का पाठ है, उसी रूप में वह उच्चारणीय है, व्यतिक्रमकर उच्चारण करने पर वह याग के फल के साधनीभूत अपूर्व का जनक नहीं होता है । किन्तु, अदृष्ट के अनुरोध से अर्थ-प्रकाश रूप दृष्ट प्रयोजन का अपलाप करना उचित नहीं है । क्योंकि, अदृष्ट दृष्ट का विघातक नहीं हो सकता है । कारण, दृष्ट के उपपादन के लिए ही अदृष्ट की कल्पना होती है,