मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

३०४ मीमांसादर्शनम् [ सू० र्यागादुभयोरनुग्रहो भविष्यत्यत आह-मिश्रैर्वेति । अप्यर्थे वाशब्दः । मिश्रैरपि यागं कुर्वाणस्योभयोः श्रुत्योर्नाश इत्यनुषङ्गः । ननु 'विधिस्त्वेकश्रुतित्वादित्यनेन न्यायेन सर्वा- ङ्गोपसंहारिणा प्रयोगवचनेन व्रीहियवयोः समुच्चयावगमात्कथं मिश्रविधेरदर्शनमत आह- नियमार्थं हीति । अप्राप्तविधिगोचरप्रयाजादिविषयोऽसौ न्यायः । व्रीहियवयोरस्तु नियम- विधिगोचरत्वात्समुच्चयो न युक्त इत्याशयः । ननु समुच्चयेऽपि नियमफलस्य नित्यत्वस्य सिद्धेरविरोध इत्याशङ्कयाह-प्राप्ते चेति । पुरोडाशाक्षेपादेव प्राप्तेषु व्रीह्यादिषु द्रव्यान्त- रप्रसक्तिनिमित्तानियतत्वनिवृत्त्यर्थनियतत्वफलस्य नियमस्य समुच्चयानुपपत्तिरित्याशयः । ननु श्रुतव्रीहियवातिरिक्तगोधूमादिनिवृत्त्यापि नियमोपपत्तेर्न व्रीहायवयोरितरेतरनिवर्त्त- कत्वमित्याशङ्क्याह-व्रीहय इति । 'समर्थः पदविधिरिति पदमात्रविधेः सामर्थ्यापेक्ष- त्वाद् व्रीह्यादिप्रातिपदिकस्य च यवादिसापेक्षत्वेन व्याघातापत्तेर्विभक्त्यन्वयायोगान्निर- पेक्षाणामेव व्रीहियवानां तृतीयाया करणत्वप्रतीतेमिश्रत्वं न युक्तमिति भावः । किं चाह- ष्ठार्थत्वे सत्यनिर्ज्ञातोपायपरिमाणत्वेन प्रधानस्यैकाङ्गविधानेन नैराकाङ्क्ष्याप्रतीतेः समु- च्चयः स्यात् । व्रीह्यादेस्तु प्रदेयप्रकृतित्वेन दृष्टार्थत्वादेकविधानेन नैराकाङ्क्ष्यत्वागतेः समु- च्चयो न युक्त इत्यभिप्रायेणाह-नैवेति । यथाश्रुतैनिरपेक्षतया प्रदेयप्रकृतित्वेन श्रुतेरि- त्यर्थः । तस्मादुभयार्थपरिग्रहत्वन्मिश्रयागेऽप्युभयनाशः स्यादित्युपसंहरति-एवमिति । अप्रतिपत्तिः-अपरिग्रहः, एकस्य चाप्रमाणत्वमित्यादिना पर्यायेणैकैकाप्रामाण्याश्रयणं नाम यद्गत्यन्तरमुपपादितम् । तदुपसंहरति-तेनेति । एतच्चैकैकाप्रामाण्यसम्भवात् क्व- चिदङ्गीक्रियते न तु दोष एव न भवतीति शङ्कनीयमित्याह-सेयमिति । येयमेकैका- प्रमाणता द्वयोरप्यनवस्थिता, सात्यन्तमन्वाय्येत्यर्थः । कथमन्वाय्येत्यपेक्षायामाह-अव्य- वस्थेति । अयुक्तत्वे हेतुमाह-सर्वत्रैव हीति । एवं तर्ह्यप्रतीयमानमपि गत्यन्तरं किंचित् व्रीहियववाक्ययोरपि मृग्यताम्, न त्वत्यन्तान्याय्यविकल्पाङ्गीकरणं युक्तमित्याशङ्कयाह- तदेतदिति । श्रुतिस्मृत्योस्त्वेकरूपत्वे व्यवस्थितं चिह्नमस्तीत्याह-श्रुतीति । किं तदित्य- पेक्षायामाह-स्वरूपेणेति । ततः स्वरूपादित्यर्थः । अन्यशब्दस्य नित्यसापेक्षत्वात्समासा- विघातः । कथमनयोर्व्यवस्थाकारणत्वमित्याशङ्कयाह-यो यस्येति । न च श्रुतेः स्वरूपाश्रयस्य प्रामाण्यरूपस्य धर्मस्य बलवत्कारणान्तरं बाधकमस्तीत्याह-न चेति । ततश्च स्मृतेः स्वरूपाश्रयस्याप्रामाण्यरूपस्य धर्मस्य बाधकं मूलश्रुत्यनुमानं प्रत्यक्षश्रुतिविरो- धान्नास्तीत्यर्थादुक्तं भवति । अन्यापेक्षस्य तु स्मृतेः प्रामाण्यरूपस्य श्रुतिरेव बाधिकास्ती- त्याह-स्मात्तंस्येति । ततश्च श्रुतेरन्यापेक्षस्यास्याप्रामाण्यरूपस्य धर्मस्य कारणाभाव एव बाधकोऽस्तीत्येतदप्यर्थादुक्तं भवति । कथं श्रौतप्रत्ययस्य स्मात्तंप्रत्ययाद् बलवत्त्वमित्याश- ङ्कयाह प्रत्यक्षे चेति । सन्निकृष्टविप्रकृष्टार्थत्वादपि श्रुतिस्मृत्योर्बलाबलव्यवस्था प्रतीयत इत्याह-श्रुतिलिङ्गेति । ननु श्रौतप्रत्ययस्य समकालमेव स्मात्तंप्रत्ययोदयात्कथं सन्निकर्ष- विप्रकर्षवित्याशङ्कयाह-स्मृत्येति । प्रतीतिमात्रं स्मृत्वा तदा क्रियते, न श्रुतिवन्ममिति