मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

४ ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः १२१ तत्रापि वेदमूलत्वकल्पना नोपपद्यते । कर्तृसामान्यतः प्राप्ता लोभसंभवपूर्वकात् ॥ १८९ ऋत्विजो हि प्रयोगमध्यपतितं यजमानं प्रक्रान्तकर्मावश्यसमापनीयत्वनि- बद्धसमाप्त्युत्तरकालभावि स्वाच्छन्द्यं च विदित्वा कार्यवत्तावेलायामेव खलगत्- प्राधान्यविभागव्यावृत्तमूलकवत्स्वयमुत्पाद्योत्पाद्य तानि तान्यादेयकानि श्रद्धाजन- कार्थवादपुरःसरं याचन्ते । प्रत्यक्षश्रुतिविहितदेयान्तरनिदर्शनव्यामोहितश्च यज- मानः श्रद्दधानतया तथैव प्रतिपद्य तेभ्यः प्रयच्छतीति, तैरेषा स्मृतिः प्रवर्तिता स्यादित्याशङ्कायाम्, वेदमूलत्वं नानुमीयते । पूर्ववच्च लोभपूर्वकत्वकल्पनमेवोपपन्न- मिति निर्णयात्संदेहनिवृत्तिः । इदं च भाष्यकारेण प्रदर्शयता तुल्यकारणत्वात्पूर्व- त्रापि प्रदर्शितमेवेति योजयितव्यम् । ( भाष्यकारीयाधिकरणाक्षेपः । ) एतावत्त्विहाधिकरणद्वयेऽपि वक्तव्यम् । स्मृतीनां श्रुतिमूलत्वे दृढे पूर्वं निरूपिते । विरोधे सत्यपि ज्ञातुं शक्यं मूलान्तरं कथम् ॥ १९० शाखान्तरविप्रकीर्णानि हि पुरुषान्तरप्रत्यक्षाण्येव वेदवाक्यानि पुरुषधर्मा- नुष्ठानक्रमेणापठितानि वेदसाम्नायविनाशभयात्स्वरूपेणानुपन्यस्यार्थोपनिबन्धन- द्वारलभ्यानि विशिष्टध्वनिस्थानीयेन तेनैव परोक्षाण्यपि व्यज्यमानानि पिण्डीकृत्य स्मर्यन्ते । तत्र यथैवाऽऽप्तप्रत्ययादिदमङ् पठयत इति कथितमुच्चारितमनुच्चारितं वा शिष्याः प्रतिपद्यन्ते तथैव सूत्रकारवचनान्यध्यापकवचनस्थानीयानि स्वानुरू- पवेदवाक्यसमर्पणमात्रं कृत्वा निवृत्तव्यापाराणीति न ताल्वादिध्वनिप्रेरणवत्पौरुषे- यत्वेन परिभवितव्यानि । वेदो हीदृश एवायं पुरुषैर्यः प्रकाश्यते । स पठद्भिः प्रकाशेत स्मरद्भिर्वेति तुल्यभाक् ॥ १९१ अनुच्चारणकाले च संस्कारैरेव केवलैः । तत्कृतस्मरणैर्वाऽयं वेदोऽध्येतृषु तिष्ठति ॥ १९२ तेनार्थं कथयद्भिर्या स्मृतार्था कथ्यते श्रुतिः । पठिताभिः समानाऽसौ केन न्यायेन बाध्यते ॥ १९३ स्मृतिशास्त्रं च यच्चैकं भवेत्कृत्स्नमवैदिकम् । तन्मुक्तवैकं ततोऽन्यानि व्यवहाराङ्गतामियुः ॥ १९४ कठमैत्रायणीयादिपठितश्रुतिमूलिकाः।' दृश्यन्ते स्मृतयः सर्वा भद्रोपनयनादिषु ॥ १९५ २१