मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

८ ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः ४०९ वदिति । आर्यम्लेच्छानां प्रयोगिणामिति विग्रहः । तुल्यत्वोपपादनायोत्तराधिकरणसिद्धं शब्दार्थविषये म्लेच्छाचारस्यापि प्रामाण्यं दर्शयति - सर्वो हीति । आर्यप्रयुक्तवत् म्लेच्छ- प्रयुक्तस्यापि शब्दस्यार्थप्रत्ययाङ्गत्वप्रदर्शनाथंः सर्वशब्दः । ननु गव्यादिशब्दस्यावाचकस्याप्यर्थप्रत्ययायत्वदर्शनान्न तन्मात्रेण म्लेच्छप्रसिद्धे- रर्थान्तरे यवादिशब्दां वाचकत्वशक्तिः कल्पयितुं शक्येत्याशङ्क्याह - तत्रेति । शक्तेः कारणाश्रितत्वादर्थप्रत्ययकारणस्य च गव्यादिशब्दस्यादिमत्त्वेनानादिशक्त्याश्रयत्वायोगाद- वाचकत्वं युक्तम्, यवादिशब्दस्य तु यादृशस्यार्यैः प्रयोगः तादृशस्यैव'म्लेच्छैरित्यविशिष्टत्वेना- नादित्वावधारणेनानादिशक्त्याश्रयत्वोपपत्तेर्नाविद्यमानशक्त्यारोपकल्पनाक्लेशो युक्त इत्य- विशिष्टशब्देन सूचितम्, नन्वनादित्वेऽपि यवादिपदार्थसम्बन्धानवस्थितत्वादिवोषापत्तेरेकस्थाने- ऽनेककृतिकल्पनायोगान्न म्लेच्छप्रसिद्धेऽर्थेऽनादिसामथ्यं कल्पनमित्याशङ्कयाह - यथैव हीति । अगृह्यमाणविशेषत्वादक्षादिशब्दवद्गत्यात्राप्यनेकक्तिकल्पनं युक्तमित्याशयः । अविशिष्ट- त्वमेवोपपादयति-नेति । ततश्च प्रयोगाव्यदर्शनादायंम्लेच्छप्रसिद्धार्थविषययोः शब्दशक्तचो- रनादित्वात्कथं विशेषोऽवगम्यतामित्यर्थः । न च म्लेच्छसम्बन्धमात्रं शक्त्यभावे कारणमिति दृष्टान्तेनोपपादयति - यथैवेति । म्लेच्छैः स्वार्थे प्रयोगात्तस्मिन्नप्यर्थे शब्दो वाचकः परीक्षकाणामिष्ट इति योज्यम् । मुख्यत्वेनैव प्रयोगाद्गौणत्वशङ्कानिवृत्त्यर्थः स्वशब्दः । पूर्वपक्षमुपसंहरति - तस्मादिति । वाक्यशेषनैरपेक्ष्यप्रदर्शनार्थमुदाहरणान्तरम् । ननु यवाद्युदाहरणार्थव्यावृत्त्यर्थमित्युपपादितमेव । उत्तरसूत्रेण सिद्धान्तमाह-इतीति । शास्त्रस्थाः पुरुषायावेति भाष्यानुसारिव्याख्याभिप्रायः पूर्ववच्छब्दः । वाक्यशेषस्त्वतिशयार्थं भाष्यकृतोक्तो न निर्णायकत्वेनेत्यविरोधः शब्दापभ्रंशवच्चार्थापभ्रंशस्याप्युपपत्तेनं प्रतीति- प्रयोगमात्रेणैकान्ततः सर्वेषामर्थानामेकस्माच्छब्दात्प्रतीयमानां वाच्यत्वनिर्णयः सम्भवतीति, कल्पनालाघवादेकस्यैव वाच्यत्वे निर्णीते कस्यैकस्येत्यपेक्षायां शास्त्रस्थानामभिधेयाभियोगा- विशेषात्तत्प्रयोगवशेन वाच्यत्वावधारणमिति व्याख्यान्तरमाह-किं चेति । यथा गव्यादिषूत्तमवृद्धेन प्रमादेनाशक्त्या वोच्चारितेषु साध्वनुरूपत्वात्तदनुमानेन साधुवाच्यमर्थं मध्यमवृद्धस्य प्रतिपादयत्सुव्युत्पित्सोर्वाचकत्वभ्रान्तिर्जायते तथा म्लेच्छैर्गौण्य ोवृत्त्या भ्रान्त्या वा हस्त्याद्यर्थे पील्वादिशब्देन प्रतिपादिते व्युत्पित्सोर्वाच्यत्वाभ्रान्तिर्जायत इत्यर्थः । एतदेव विवृणोति - शब्देति । उपसंहरति - अत इति । अस्यां च व्याख्यायामार्य- प्रयोगयोरपि परस्परविरोघेऽभियुक्ततरबलीयस्त्वं शिद्ध्यतीत्यादि-एतेनेति । इदानीं भाष्यमनपेक्ष्य स्मृत्याचारयोर्विरोधे किं द्वयोस्तुल्यत्वमाचारो वा बलीयान् स्मृतिर्नेति त्रेधा सन्दिह्य, साम्यपक्षे समा विप्रतिपत्तिः स्यादित्येतावत्सूत्रं योजयति - स्मृतीति । पक्षद्वयोद्देशार्थी वैषम्यशब्दः । तेष्वदर्शनादित्यूपक्रममाचारबलीयस्त्वे योजयति - यद्वेति । अयमाशयः । शिष्टपरिग्रह- दाढ्यॅनोमयोर्भ्रान्त्यादिमूलत्वासम्भ्रगन्मिथ्यात्वलक्षणस्तावद्बाधो न युज्यते, किं तु यथा प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे यावदेकं श्रुतौ कर्मेत्यादिना स्मृतेरनुष्ठानाह्यफलापहारमात्रलक्षणा,