मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)
Purva Mimamsa Darshan with Shabara Bhashya
महर्षि जैमिनि / शाबर स्वामी द्वारा
स्रोत: तारा प्रिंटिंग वाराणसी · तारा प्रिंटिंग वाराणसी · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 552, कुल 804 में से
संदर्भ में पढ़ें४९८ मीमांसादर्शनम् [ सू० सति देशनिमित्तत्वे न स्याद्देशान्तरेष्वियम् । तस्मात्किमपि जात्यादि ध्रुवमस्या निबन्धनम् ॥ ६७५ अस्तु वा निर्निमित्तैव विशेष्यति तथाऽपि तु । लब्धाचारनिमित्तानां किं निमित्तान्तरेण नः ॥ ६७६ तस्मादनिमित्तया समाख्ययैवाधिकारविशेषसिद्धेर्न व्यभिचारिदेशनिमित्त- त्वमस्याऽकल्पयितव्यमित्युक्ते ॥ २० ॥ न्या० सु०-- इत्याशङ्कासूत्रं पूर्वपक्षानौपयिकत्वेनायुक्तमाशङ्क्य देशनिमित्तायाः समाख्यायाः व्यभिचारित्वेन विशेषणत्वायोगाद्व्यभिचारिनिमित्तान्तरकल्पनार्थत्वेन पूर्व- पक्षोपयोगितां दर्शयन्नवतारयति-अपरस्त्विति । यथैव देशसंयोगव्यभिचारलक्षणयोपत्त्या तन्निमित्तायाः समाख्यायाः व्यभिचारोऽभिहितः, तथैव देशनिमित्तत्वायोगान्न देशव्यभि- चारेण समाख्याव्यभिचार इत्यस्ति यस्य, समाख्याविशेषणत्वं पक्षस्योपपत्तिलब्धपूर्व- पक्षिणेत्यर्थः । कीदृशं प्रत्यवस्थानमित्यपेक्षायामाह-यदीति । सूत्रव्याख्यानार्थमिति चेदित्यादिभाष्यं व्याचष्टे-सतीति । किं तर्ह्येतन्निमित्तमित्याशङ्कयाह-तस्मादिति । अनौपाधिकसन्तानविशेषव्यवस्थितप्राच्यादिव्यवहारान्यथानुपपत्त्या ब्राह्मण्यदिवत्प्राच्य- त्वादिकातिरपि कल्पयितुं शक्यते । तदसम्भवेऽपि वा सन्तानविशेष एव प्राच्यादिशब्द- वाच्यो भविष्यतीत्याशयः । निमित्तान्तरासम्भवेऽपि प्राच्यादिशब्दप्रयोगपरम्परामूलाभिमानमात्रनिबन्धना भविष्य- तीत्याह-अस्तु वेति । ननु शब्दप्रयोगपरम्परैव किं निमित्तेत्याशङ्कयाह-लब्धेति । लब्धं प्राच्यादिसमाख्याख्यमाचारनिमित्तं यैरिति विग्रहः । नोऽस्माकमित्यन्यपदार्थः । सूत्रतात्पर्यप्रदर्शनार्थं तस्मादित्यपसंहारभाष्यं व्याचष्टे-तस्मादिति । इति सूत्रमाशङ्का- निराकरणार्थत्वेनावतारयति-इत्युक्त इति ॥ २० ॥ भा० प्र०-इस प्रसङ्ग में यह कहा जा सकता है कि दाक्षिणात्य आदि दक्षिण- देशवासी पूर्व देश में निवास करने पर भी प्राच्य संज्ञा से उनका व्यवहार नहीं होता है, वरन् उस स्थान में भी दाक्षिणात्य शब्द से ही विख्यात रहते हैं, अतः यह मानना होगा कि प्राच्य आदि देशों में जाकर निवास करने पर भी वह प्राच्य नहीं होता है । जैसे मथुरा देश में रहने वाला व्यक्ति यदि विहार देश में जाय तब भी वह वहाँ माथुर शब्द से ही व्यवहृत होता है । अतः अन्य देश में निवास करने से उस देश के संयोग से उसकी संज्ञा का परिवर्तन नहीं हो जाता है-यह कथन ठीक नहीं है । इसलिए दाक्षिणात्य, प्राच्य इत्यादि संज्ञा के द्वारा ही होलाक आदि आचार देश विशेष में व्यवस्थित होगा ।