मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

५२६ मीमांसादर्शनम् [ सू० भिधीयन्ते । तत्र यानि प्रतोकविधिप्राकृतवैकृतवाक्यसारूप्यदृष्टानुपपद्यमानादि- प्रभवैरनुमानोपमानार्थापत्त्याख्यैस्त्रिभिर्गम्यन्ते, तानि तत्सिद्धत्वादेव नेङ्गयन्ति नोच्चारयन्ति । यस्तु भागस्तैरशक्यः प्रतिपादयितुम्, तं तुरीयं प्रत्यक्षसमधि- गम्यमध्येतारो मनुष्या वदन्ति समामनन्तीत्यर्थः । षट्प्रमाणीमध्याच्च प्रमाणद्वयं वाक्पदत्वादपोद्धृतम् । अभावस्तावदभावविषयत्वादेव वाक्पदं न भवति । आगमस्य पुनर्वर्णात्मकत्वात्पद्यमानवागाश्रितस्य पदत्वाश्रयणमनुपपन्नम् । प्रत्यक्ष- पक्षनिक्षिप्तत्वात्पृथक्त्वेनानिर्देशः । चत्वारिशृङ्गा इत्यस्य१ तु विषुवति होतुराज्ये प्रयुक्तस्य योऽर्थः स, मन्त्रा- धिकरणे व्याख्यातः । न चात्र काचिद् व्याकरणापेक्षा । यत्तु चत्वारि पदजातानि शृङ्गाणीत्येवमादिसंख्यासामान्यमात्रेण कर्मविनि- योगानपेक्षमर्थान्तरं वर्ण्यते, तद्व्याकरणकृतवाक्कौशलमात्रम् । तादृशं च वैशेषिकादिष्वपि तदभियुक्तैः शक्यं योजयितुमित्यनादरणीयम् । 'उतत्वः पश्यन्'२ इत्यपि लोक-निरुक्त-कल्पसूत्र-मीमांसाश्रयोत्पन्नपदार्थ- वाक्यार्थज्ञानप्रशंसार्थ एव मन्त्रो विज्ञायमानो न व्याकरणमाद्रियते । एवं 'सक्तुमिव तितउना' इत्येषोऽप्यविप्लुतस्वाध्यायाध्ययननिर्मलवेदाक्षरार्थ- ज्ञानप्रशंसार्थं पूर्ववदेव वर्णनीयः । 'आहिताग्निरपशब्दं प्रयुज्य' इति, व्याख्यातमेव तत् । यदपि नामकरणे, घोषवदाद्यन्तरन्तस्थं३ द्विचतुरादिवर्णकृदन्तपरिगृहीतद्धित- वर्जनवचनम्, तत्कृत्तद्धितसंज्ञयोर्व्याकरणेऽपि पूर्वप्रसिद्धयोरेवोपादानाद्वर्णपरि- माणस्य च प्रत्यक्षपूर्वकस्मृत्यधीनत्वाद् घोषवत्त्वादीनां च शिक्षाप्रातिशाख्येष्व- नुक्रमणात्सर्वैश्च श्रोत्रियैरक्लेशेन नामकरणान्न व्याकरणं नाम प्रयोगोत्पत्तिशास्त्र- त्वेनापेक्षणीयम् । 'सुदेवो असि वरुण' इत्यत्र यद्यपि तावत्सप्तविभक्तय एव सप्त सिन्धव इति व्याख्यायन्ते, तथाऽपि तासां विभक्तिसंज्ञामात्रं व्याकरणेन क्रियते, प्रसिद्धमेव वा गृह्यते । यानि तु प्रयोगरूपाणि तानि लोके वेदे च विभागशः प्रत्यक्षाण्येवेति, न व्याकरणापेक्षयैवमभिधीयन्ते४ । यदा पुनः सप्त सिन्धवो५ नद्य एव । यज्ञर्त्विग्यजमानप्रशंसापक्षे वा सप्त होत्रागता वाचः । सप्त सामस्वरगतास्तद्भूक्ति- गता वा परिगृह्यन्ते, तदैतिहासिकयाज्ञिकगोचरापन्नत्वादविषय एव व्याकरणस्य । १. ऋ० सं० (४-५८-३) । २. ऋ० सं० (१०-७१-४) । ३ क. दाद्यन्तरं तस्य । ४ क. मभिधीयते । ५ क. सिन्धवोजनद्य ।