मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

२४ ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः ५२७ व्याकरणेन संस्कारो भवतीति पक्षस्य निरासः संस्कृतानां च शब्दानां साधुत्वे परिकल्पिते । वक्तव्यः कस्य संस्कारः कथं वा क्रियते पुनः ॥ ७८१ व्याकरणेन शब्देषु संस्क्रियमाणेषु न ज्ञायते किं वस्तु संस्क्रियते, को वा संस्कार उत्पत्तिप्राप्तिविकारापूर्वसाधनसामर्थ्याधानानां क्रियत इति । न तावदस्ति शब्दत्ववर्णत्वव्यक्तिसंस्क्रिया । सर्वत्रातिप्रसङ्गेन न व्यवस्था हि सिध्यति ॥ ७८२ शब्दत्वे संस्कृते स्याद्धि ध्वनीनामपि साधुता । वर्णत्वेऽप्येकवर्णानां गाव्यादीनां च तुल्यता ॥ ७८३ एतेन वर्णव्यक्तिसंस्कारः प्रत्युक्तः । गवादिषु गकारादिर्यः सकृत्संस्कृतः क्वचित् । गाव्यादिषु स एवेति साधुरेव प्रसज्यते ॥ ७८४ एवं प्रत्येकसंस्कारे न कस्यचिदसाधुता । समुदायस्तु नैवास्ति तेषामयुगपच्छ्रुतेः ॥ ७८५ येषां तावद्वर्णव्यक्तयः प्रध्वंसिन्य एव, तेषां विनष्टानुत्पन्नानां संस्कारा- योग्यत्वमेव । वर्तमानाऽपि संस्कारक्षणं नैवावतिष्ठते । तावदेव विनश्येत्सा यावत्संस्कर्तुमिष्यते ॥ ७८६ न च तां संस्कृतां भूयः कश्चन द्रक्ष्यति क्वचित् । सक्तूनामिव संस्कारो होमेनैष प्रसज्यते ॥ ७८७ यथैव होमसंस्कृतानां भस्मसाद्भावात्सक्तूनां पुनर्दर्शनविनियोगासंभवाद् द्वितीयाप्रतिपादितसंस्कार्यत्वपरिग्रहे सक्तवो होमस्तद्भावनाविधिरिति सर्वेषा- मनर्थकत्वं प्रसज्यत इति संस्कारानाश्रयणम्, तथैव क्षणिकशब्दव्यक्तिसंस्कारपक्षे सर्वानर्थकत्वप्रसङ्गः । लक्षणं प्रवर्त्यमिति भाष्योक्तस्य अर्थस्य निरासः ततश्च योऽप्ययमनियमोऽभिहितः, यद्येव नित्यः शब्दः, अथापि कार्यः ‘उभयथाऽपि लक्षणं प्रवर्त्यम्’ १ इति स एवमेव न्यायनिरूपणभयमात्राविष्करणार्थः शिष्यव्यामोहनार्थो वेति न युक्तः परिग्रहीतुम् । अदूरविप्रकृष्टे च वस्तुन्यनियमो भवेत् । शीतोष्णनियमं ब्रूयात्को नु वह्नेः सचेतनः ॥ ७८८ १ महाभाष्ये पस्पशाह्निके ।