मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

५३८ मीमांसादर्शनम् [ सू० उत्पाद्यश्चैव संस्कारं कार्यपक्षे भवेदयम् । ततश्च सुतरां प्राप्ता प्रयोगोत्पत्त्यशाश्वता ॥ ७८९ व्याकरणप्रक्रियानुगृहीतेन वैयाकरणेनोत्पाद्यमानेषु साधुशब्देषु नित्यवेद- मूलत्ववेदाङ्गत्वनिराकरणं स्वयमेवाऽऽपादितम् । अथ व्याकरणोत्पन्नैः शब्दैर्वेदोऽपि निर्मितः । ततो व्याकरणस्येव वेदस्याप्यप्रमाणता ॥ ७९० शब्दश्चोत्पाद्यमानत्वे क्षणान्न स्यात्क्षणान्तरे । तादृशस्य च संस्कारो न शक्यो नोपयुज्यते ॥ ७९१ तस्मादनियमं मुक्त्वा नित्यः संस्क्रियते यदि । विक्रियाख्योऽपि संस्कारस्ततो नैवाऽस्य संभवेत् ॥ ७९२ विना व्याकरणादाप्तिः सिद्धा श्रोत्रसमाश्रया । दृष्टार्थेषु शब्देषु अदृष्टार्थनियमस्यासंभवोपपादनम् अदृष्टार्थस्तु संस्कारो विध्यभावान्न गम्यते ॥ ७९३ दृष्टार्थेषु च शब्देषु नादृष्टेन प्रयोजनम् । न हीष्टं भोजनार्थीनां व्रीहीणां प्रोक्षणात्फलम् ॥ ७९४ कर्मप्रकरणाम्नाता न च व्याकरणक्रिया । येनाऽपूर्वप्रयुक्तानां शब्दानां संस्कृतिर्भवेत् ॥ ७९५ हन्त्यादिविधिवन्नापि संभवी व्याक्रियाविधिः । पौरुषेयं कथं वस्तु विदध्याच्छाश्वतो विधिः ॥ ७९६ तेनानारभ्यवादेऽपि विधिर्नैवास्ति तादृशः । अनारभ्य विधित्वे च न कर्मार्थत्वसंभवः ॥ ७९७ ऐकान्तिकं हि संस्कार्यं यत्क्रतौ स्यात्स्रुवादिवत् । तद्द्वारेण ऋतुप्राप्तिर्न लोकव्यभिचारिणः ॥ ७९८ लोकवेदगतत्वाच्च शब्दानां व्यभिचारिता । अतो न व्याक्रिया गच्छेत्तदुपस्थापितं क्रतुम् ॥ ७९९ आकाशेऽवस्थितः शब्दः संस्कर्तुं शक्यते कथम् । नित्यत्वान्मूर्त्यभावाच्च व्योमाश्रितविभुत्ववत् ॥ ८०० वर्णसंस्कारमात्रं च यदि व्याकरणाद्भवेत् । प्रत्याहारेण तत्सिद्धेर्नोत्तरेण प्रयोजनम् ॥ ८०१ समुदायस्तवस्तुत्वान्नैव संस्कारमर्हति । प्रत्येकं च भवेद्यद्वदग्निधर्मः प्रतीष्टकम् ॥ ८०२