मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

व्याकरणाधीनेत्याशङ्क्यानिरकरणार्थत्वेनाल्पसिद्धेः स्वतोऽपि चेति व्याख्यातुं वृद्धवाक्य- मुदाहरति - उक्तं चेति । नन्वाम्नायप्रसिद्धानामपि प्रस्ता वोद्गीथप्रतीहारोपद्रवनिधनानां सामपर्वाणां लक्षणार्थस्योच्छिष्याख्यग्रन्थस्येव व्याकरणस्याप्यर्थवत्त्वं भविष्यतीत्याशङ्कते- समाम्नायेति । वैषम्यमाह-तद्युक्तोत । प्रतिकृत्स्नस्य साम्नः सिद्धियंस्मात्तत्कृत्स्नसिद्धिः तस्य भावः कृत्स्नसिद्धित्वम् । ननु कृत्स्नसिद्धित्वेऽप्याम्नायसिद्धत्वाल्लक्षणानर्थक्यमित्या- शङ्क्य, कर्त्तव्येन ऋगन्तरसञ्चारणी येन प्रस्तावादिनाथेनाथवदित्यक्तम् । कृत्स्नसिद्धित्वा- दिति व्याचष्टे— औच्छिष्ये हीति । कर्त्तव्यार्थेन वेति व्याचष्टे - ब्राह्मणेति । यद् योन्यां गायति, तदुत्तरयोर्गायतीत्यादिब्राह्मणगतविधिवशेन योन्यामप्याम्नातस्य साम्न उत्तर ऋगन्तरे सञ्चारणायामित्यर्थः । व्याकरणे त्वेतद्द्वयमपि नास्तीत्याह-पदेति । विशिष्ट- पदरचनात्मकानां वाक्यानां संघातो रूपं येषां वेदानामिति व्याकरणसाध्यसंज्ञाभिधानं न सम्भवति । कर्त्तव्यानि पदानि वाक्यानि वा येषु वेदेष्विति कर्त्तव्यार्थंतवाभावाभिधानम् । ननु प्रकृतिप्रत्ययान्वाख्यानरूपस्य पदानुगमस्यान्यतः सिद्धेः कर्त्तव्यत्वाच्च कर्त्तव्यार्थत्वाभाव इत्याशङ्क्याह- लक्ष्येष्विति । वेदरक्षार्थत्वं च व्याकरणस्य वैदिकवर्णमात्रादिनिर्णयो वैयाकरणाधीनः प्रसज्येतेत्याह - किं चेति । एतदेव दृष्टान्तेनोपपादयति - वृक्षेति । ननु करकवत् वैयाकरणानां सन्निधानाभावादनादरो भविष्यतीत्यांशङ्क्याह-लोक इति । यस्य यदर्थत्वमित्यत्रोदाहरणमापादयन्नाह-आयुर्वेदमिति । आज्ञा वेत्यत्रोदाहरणमाह-व्याधि- तव्वोत । ननु वेदाध्यायिना व्याकरणम्, वैय्याकरणैर्वाद्रियन्त इत्याह-न हीवात । कस्तर्हि वेदरक्षाहेतुरित्यपेक्षायामाह- सहाध्यायिभिरेवेति । एतदेव विवृणोति-तस्मादिति । उपाध्यायग्रहणं सहाध्याय्युपलक्षणार्थं दानभोजनादिषु वेदपरीक्षाधिकारः करणशब्दे- नाभिप्रेतः, तत्संयुक्ताः कारणिकाः तेषां दयालूनां दोषान्वेषणतात्पर्याभावात् - दृष्टे- रित्युक्तम् । अध्येतॄणामेव वेदरक्षाहेतुतेतितात्पर्यार्थः । वेदरक्षाप्रयोजनत्वाभावमुपसंहति- तस्मादिति । एवं वेदरक्षार्थत्वे निराकृते, यदि कश्चिल्लौकिकवाक्यरक्षार्थत्वं ब्रूयात्तं प्रत्याह- लोके द्विति । ननु सुव्यवहारवाक्यरक्षार्थत्वाभावेऽपि काव्यादिरक्षार्थं व्याकरणं भविष्य- तीत्याशङ्कयाह - काव्यादिष्वपीति । एतदेव विवृणोति - यदि त्विति । यथा काव्यस्य, नाटकस्य वा लक्षणं प्राकृतभाषायाश्च व्याकरणम्, शुद्धाखण्डा च मात्रादिः पूर्णेति चतु- विधा द्विपदीकरणाख्येन तालेन परिगीयत इत्यादि च द्विपदीनां लक्षणम् अष्टादशमात्रा विरतिरपि यस्य रासकनामास चतुरंघ्रिव्यक्तशीत्यादि च व्यसकानां लक्षणम् । आदिशब्दाच्च ध्रुवकादीनां लक्षणम्, संव्यवहारवाक्येष्वनुपयुज्यमानमपि काव्यानामप्रबन्धार्यत्वेनोपयुक्तम्, तथेदमपि संस्कृतमात्रं काव्यप्रबन्धार्थत्वेनोपयोक्ष्यत इत्याशङ्कार्थः । संस्कृतभाषानियम- प्रयोजनाभावाभिप्रायेण परिहारः सूत्रारूढः कृतः । काव्यशोभापि न-नियमप्रयोजनं वैपरी- त्यापत्तेरित्याह- काव्येति । किं च लोकप्रसिद्धांर्वा शब्दैः काव्यप्रबन्धार्थं लक्षणं स्यात्, अप्रसिद्धांर्वा । नोभयथाऽपि युक्तम् । अप्रसिद्धौ सम्बन्धस्याशास्त्रहेतुत्वादित्यनेन न्य येन