मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

५५८ मीमांसादर्शनम् [ सू० निर्णायोपायतवं स्वरस्याप्यस्तीत्याशङ्क्याह—तत्रापीति । साधारणस्यापि शब्दरूपस्य लोकावधारितार्थप्रकरणादिनिर्णायोपायवशेनैव एकार्थपरत्वावधारणोपपत्तेर्न लोकानवगतस्य स्वरस्याप्यर्थनिर्णयसामग्रीमध्ये निवेशकल्पना युक्तेत्याशयः । ननु स्वरस्याभिधानाङ्गत्वेऽनर्थकः पाठः स्यादित्याशङ्क्याह—तेनेति । न कदा- चिददृष्टार्थतास्तीति दर्शयितुम् सर्वदेत्युक्तम् । ब्रह्मयज्ञेषु ज्योतिष्टोमादिषु ये जपमन्त्रा- स्तेऽप्यङ्गममिति निष्कृष्य योज्यम् । जपन्यूनसामव्यतिरेकेण यज्ञकर्मण्येकश्रुत्यस्मृतेश्चकारेण न्यूनसाम्नामुपादानम् । एवं च व्याकरणेन स्वरानुगमो ब्रह्मयज्ञाद्युपयोगित्वेनार्थवानस्तु न त्वर्थनिर्णयार्थतेत्याशङ्क्याह—व्याकरणेति । अलौकिकेऽर्थे सम्बन्धग्रहणासम्भवेनावश्य- कत्वाज्ञानात्—लौकिकेत्युक्तम् । न वर्णवद्वाचकत्वेन लोके स्वरः प्रयुक्तो नाप्यानुपूर्थ्यादि- वद्वाचकसहकारिता—इत्यत्यन्तशब्देनोक्तम् । ननु लोकाप्रयुक्तेष्वप्युणादिशब्देषु वाचकत्वो- पलक्षणाल्लोकप्रयोगादेव वाचकत्वज्ञानमिति नियमायोगाद्व्याकरणादपि स्वरविशेषस्यार्थ- विशेषं प्रति वाचकत्वज्ञानं भविष्यतीत्याशङ्क्याह - न चेति । शास्त्रारम्भभाष्येऽथ शब्दानुशासनमिति शब्दान्वाख्यानार्थत्वाख्याने तात्पर्याभावान्न व्याकरणस्य प्रामाण्य- मित्याशयः । अत्रैव सूत्रावयवं योजयन्सन्देहप्रयोजनत्वासम्भवोपसंहरति—तस्मादिति । रक्षादीनामपि पूर्वोक्तप्रयोजनत्वासम्भवोपसंहारार्थोऽपिशब्दः । एवं मुख्यानि पञ्चप्रयोजनान्युपन्यासपूर्वकं दूषयित्वा, तेऽसुराः, दुष्टः शब्दः, यदधीतम्, यस्तु प्रयुङ्क्ते, अविद्वांसः, विभक्तिं कुर्वन्ति, यो वा इमाम्, चत्वारि, उत त्वः, सक्तुमिव, सारस्वतीं दशम्यां पुत्रस्य, सुदेवो असि वरुणेत्यानुषङ्गिकान्यपि त्रयोदशसंक्षेपतस्तावत् दूषयति—यान्यपि चेति । अम्लेच्छत्वमदुष्टोक्तिर्विज्ञानं फलभागिता । अस्त्र साम्यं विभक्त्युक्तिः सप्तमं चार्त्विज्जीनता ॥ मनीषिबत् सम्मतत्वं देवेन महताष्टमम् । वाक्यस्वरूपप्रकटनं लक्ष्म्या वाचि निधापनम् ॥ अप्रायश्चित्तमाक्तं च द्वादशं पुत्रनाम च । त्रयोदशं सुदेवत्वमुक्तं भाष्ये प्रयोजनम् ॥ प्रथमं च द्वितीयं च सप्तमं चाप्रयोजनम् । दशमैकादशौ चेति व्याक्रिया न ह्यपेक्ष्यते ॥ तृतीयादीनि चत्वारि नवमद्वादशे अपि । प्रयोजनवदाभान्ति किं तु नान्येन सिद्धितः ॥ सुदेव इति मन्त्रस्य चत्वारीति द्वयोरपि । असामर्थ्यं न चरममष्टमं वा प्रमाणकम् ॥