मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

६१० मीमांसादर्शनम् [ सू० विवृणोति शब्दसाधुत्वेति । उपसंहरति-तस्मादिति । शास्त्रेण सर्वशब्दान्वाख्यानस्य प्रयोजनं यत्स्वयं सूत्रकृता नोक्तम्, तद्विज्ञायमानत्वान्नाभावाभिप्रायेणादित्यर्थः । नित्यसापेक्षत्वे- नान्त्वाख्यानशब्दस्य समासाविघातः । यच्च सुज्ञानत्वनिरासाय सुज्ञानत्वं पुनरीदृशम्, येनाद्यापि विवदन्त इत्युक्तं तदसिद्ध- मित्याह-न चेति । ननु मुख्यमुख्यप्रयोजनासम्भवेन निष्प्रयोजनत्वस्य पूर्वपक्षेऽभिधानाद् विवादोऽस्त्येवेत्याशङ्कयाह-स एव त्विति । प्रयोजनप्रस्तावे तीर्थिकान्तरविप्रतिपत्तावपि सूत्रकाराभिप्रेतत्वे विप्रतिपत्त्यभावान्न सूत्रकारस्य स्वतीर्थिकैः सह विगीतवचनत्वं भवतीत्याशयः । यच्च धर्म्मंश्च फलसम्बन्धमित्यनेन धर्म्मंस्य वार्त्तिककृता प्रयोजनत्वेनोक्तस्य व्याकरणेऽ- नुपदेशान्निष्प्रयोजनत्वं व्याकरणस्योक्तम् । तत्परिहरति-धर्म्मयैति । नियमः प्रयोजनत्वे- नोक्तः, न धर्म्मस्वरूपमित्यर्थः । ननु नियमोऽपि धर्मार्थं साधुशब्दा एव प्रयोक्तव्याः त एव वा श्रेयःसाधनमित्येवं रूपो न व्याकरणेन क्रियत इत्याशङ्कयाह-वेदेति । एत एव साधव इत्येवं रूपो नियमो व्याकरणाधीन इत्यर्थः । नन्वाचारे नियम इत्यादिवात्तिकपर्यालोचनया प्रयोगनियमोऽत्र विवक्षितो गम्यते, न स्वरूपनियम इत्याशङ्कयाह-नियमेति । प्रयोगनियमनिरपेक्षस्य स्वरूपनियमस्यानर्थक्यात्त- न्निरपेक्षस्य चेतरस्य सिद्धेर्नियमद्वयमपि व्याकरणस्य प्रयोजनमित्यर्थः । तत्राद्यो वेद- सिद्धत्वान्न व्याकरणेन क्रियत इत्याह-साध्विति । तदा च शास्त्रेण धर्म्मंनियम इति वार्त्तिककृतः शास्त्रशब्दो वेदविषयतया व्याख्येय इत्याह-अतश्चेति । इतरस्तु व्याकरणा- ख्येन शास्त्रेण क्रियत इत्याह-तथेति । धर्म्मशब्दश्चास्मिन् पक्षे श्रेयःसाधनत्वात्साधुशब्द- प्रयोगविषय इत्याह-तेनेति । येन कारणेन व्याकरणाद्विना साधुस्वरूपनियमो न सिध्यति, तेन वेदावगतः सम्यग्ज्ञातस्य साधोः शब्दस्य प्रयोगात्मको यो धर्म्मस्तदर्थत्वेनायमेव नित्यो वाचकः शब्द इति, नियतस्वरूपज्ञानं क्रियत इत्यर्थः । नियमे कारणीभूतस्य शास्त्रस्येति- कर्त्तव्यतापेक्षायां व्याकरणगता प्रकृतिप्रत्ययान्वाख्यानप्रक्रियेति कर्त्तव्यतोक्ता । यद्वा व्याकरणेन स्वरूपनियमः किमर्थं क्रियते, का वेतिकर्त्तव्यतेत्यपेक्षायामिमं फक्किकावतारणीया तदा च तेन व्याकरणेनेत्यर्थः । यदपि धर्म्मंस्त्वं यच्च विज्ञानशास्त्र- पूर्वंप्रयोगयोरित्यादिनाऽनवस्थितशास्त्रार्थाभिधानम् । व्यवस्थिताभिप्रायत्वे च भाष्यवार्त्तिक- योर्विगानमुक्तम् । तदप्यनुभाषणपूर्वकं परिहरति-यच्चेति । यच्च ज्ञाने धर्म्म इति, चेदिति वार्त्तिकेन शब्दसाधुत्वंज्ञानस्य धर्म्मंत्वपक्षमुपन्यस्य तथाधर्म्मं इत्यनेन दोषमभिधाय, शास्त्रेत्यनेन शास्त्रपूर्वस्य प्रयोगस्य श्रेयःसिद्धयुपायत्वे कात्यायनेनावधारिते, भाष्यकारेण तदेव व्याख्याय, पुनः परावृत्य, अथ वा पुनरस्तु ज्ञाने धर्मं इति तदुक्तम्, तदभ्युपेत्य वादमात्रमुक्तमित्यन्वयः । विगानावस्थिताभिधानयोरप्य- नुवादद्योतनार्थं यच्च यत्पुनरिति यच्छब्दद्वयम् । को दोष इत्यपेक्षायामपशब्दानामपि