मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 285, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें| १६८ | मृच्छकटिकम् |
|---|
अर्थ—अरे—
सोये हुये और विश्वस्त लोगों में ठगना रूपी अपमान और चोरी जो बढती है=अधिक होती है, इसे सज्जन लोग, भले ही, चाहे जितना नीच कर्म कहें, क्योंकि यह चोरी करना शूर का कार्य नहीं है तथापि अपने अधीन रहने वाली यह चोरी करने की निन्दा भी अच्छी है किन्तु (धनिकों के सामने) नौकरी के लिये हाथ जोड़ना अच्छा नहीं है। मैं जो कर रहा हूँ यह रास्ता पहले द्रोणाचार्य के पुत्र अश्वत्थामा ने राजा युधिष्ठिर के सोते हुये सैनिकों या सन्तानों के वध के लिये बनाया था। (अतः मुझ ब्राह्मण के लिये भी चोरी निन्दित नहीं मानी जानी चाहिये) ॥११॥
**टीका—**चौर्यस्य दुष्टत्वे सर्वेषामैकमत्येपि आत्मनस्तदाचरणे युक्तिमुद्भावयन्नाह—काममिति। स्वप्ने=निद्रावस्थायाम्, न तु जागरणावस्थायामिति भावः, विश्वस्तेषु = विश्रब्धेषु, च, वञ्चनापरिभवः = प्रतारणाद्वारा अवमानना, चौर्यम्=चौरकार्यम्, च, यद् वर्धते=प्रसरति, इदम्=वञ्चनं चौर्यञ्च, पुरुषाः=साधवः, कामम्=यथेष्टम्, नीचम् = निकृष्टम्, वदन्तु = कथयन्तु, अत्र मे कापि विप्रतिपत्तिर्नास्ति । हि=यतः, तत्=वञ्चनं चौर्यञ्च, शौर्यम्=शूरकर्म, शूरभावो वा, न, भवतीति भावः; शूराः हि साक्षात् स्वबलेन परधनादिकं हरन्ति, अत्र तु न तथेति बोध्यम्; परन्तु मम तु तथा मतं नास्तीत्यत आह—स्वाधीना = स्ववशा, वचनीयता = चौर्यादिपरीवादोऽपि, हि=निश्चयेन, वरम्=मनाक्प्रियम्, किन्तु, बद्धः=रचितः, सेवाञ्जलिः=धनिकजनसेवार्थं करपुटयोजनं न वरमिति शेषः, हि=यतः, एषः=मयाऽनुसृतः, मार्गः=चौर्यरूपः पन्थाः, पूर्वम्=पुरा, प्रथमं वा, द्रौणिना=द्रोणपुत्रेण अश्वत्थाम्ना, नरेन्द्रसौप्तिकानाम्=निद्रितसैन्यानाम्, वधे=वधार्थे, इयम् निमित्तसप्तमी, कृतः=अवलम्बितः अतः ब्राह्मणो भूत्वा न अहमेव प्रथमं करोमीति भावः। पुरा किल पितृवधामर्षोद्दीपितः द्रौणिः कुरुक्षेत्रसंग्रामावसानरजन्यां पाण्डवशिविरे त्रिपुरारि रक्षणं विधाय हतावशिष्टान् सुप्तसुप्तान् पाण्डवयोधान् कौशलेन शूलिनं परितोष्य तदनुमतिमनुप्राप्य शिविरं च प्रविश्य निजघान-इति भारतीयसौप्तिकपर्वकथाऽत्रानुसन्धेया। अत्र चौर्ये प्रस्तुते अप्रस्तुतस्य वञ्चनापरिभवस्यापि एकवाक्यान्तर्गतया समावेशात् दीपकोऽलङ्कारः, कारणेन कार्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासश्चेत्युभयोः संसृष्टिः, शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥११॥
**विमर्श—**यहाँ अन्वय पर ध्यान देना चाहिये क्योंकि श्लोक में दो चकार प्रयुक्त हैं इन्हें इस प्रकार जोड़ना चाहिये—(१) स्वप्ने विश्वस्तेषु च (२) वञ्चनापरिभवः चौर्यं च--इन दोनों का ही 'वर्द्धते' के साथ सम्बन्ध है। नरेन्द्रसौप्तिकवधे--यहाँ महाभारत की कथा देखनी चाहिये। जब कौरवों की हार