भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 408, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 408

३९० मृच्छकटिकम्

वसन्तसेने। पश्य, पश्य-

गर्जन्ति शैलशिखरेषु विलम्बिबिम्बा मेघा वियुक्तवनिताहृदयानुकराः। येषां रवेण सहसोत्पतितैर्मयूरैः खं वीज्यते मणिमयैरिव तालवृन्तैः ॥ १३ ॥

अपि च--

पङ्कक्लिन्नमुखाः पिबन्ति सलिलं धाराहता दर्दुराः कण्ठं मुञ्चति बर्हिणः समदनो नीपः प्रदीपाद्यते।


विमर्श- यहां विषय का अपह्नव किये विना ही एक वसन्तसेना में अनेकों के तादात्म्य का आरोप होने से मालारूपक अलंकार है ॥ १२ ॥

अन्वयः शैलशिखरेषु, विलम्बिविम्बाः, वियुक्तवनिताहृदयानुकराः, मेघाः, गर्जन्ति, येषाम्, रवेण, सहसोत्पतितैः, मयूरैः, मणिमयैः, तालवृन्तैः, इव, खम्, बीज्यते ॥ १३ ॥

शब्दार्थ-- शैलशिखरेषु=पहाड़ों की चोटियों पर, विलम्बिविम्बाः=लटकते हुये आकारवाले, वियुक्तवनिताहृदयानुकराः=वियोगिनी स्त्रियों के हृदय के समान [मलिन वर्ण वाले], मेघाः=वादल, गर्जन्ति=गरज रहे हैं, येषाम्=जिनके, रवेण=शब्दों से, सहसा = अचानक, उत्पतितैः = उड़नेवाले, मयूरैः = मोरों द्वारा, मणिमयैः=मणि से बने हुये, तालवृन्तैः = ताड़वृक्ष के पंखों से, खम्=आकाश को, वीज्यते=हवा की जा रही है ॥ १३ ॥

अर्थ--वसन्तसेना देखो, देखो-- पहाड़ों की चोटियों पर लटकते हुये आकारवाले, वियोगिनी स्त्रियों के हृदय के समान [मलिनवर्ण] मेघ गरज रहे हैं, जिनके शब्दों से अचानक उड़नेवाले मोरों के द्वारा मणि से बने हुये ताड़ के पंखों से आकाश को हवा की जा रही है ॥१३॥

टीका--मेघोदयस्य कामोद्दीपकत्वेन तस्यैव वर्णनं करोति-गर्जन्तीति । शैलानाम्=पर्वतानाम्, शिखरेषु=अग्रभागेषु, विलम्बि=लम्बमानम्, विम्बम्=आकारः येषां ते, वियुक्तानाम्=पति-विरहितानाम्, वनितानाम्=नायिकानाम् हृदयम्=चेतः अनुकुर्वन्तीति अनुकाराः=मलिनाः इति भावः, जलाधिक्यात् मेघानाम्, वियोगाग्निना च वनितानां मलिनत्वम्=श्यामत्वमिति बोध्यम्, मेघाः=वारिदाः, गर्जन्ति=नदन्ति, येषाम्=अभ्राणामित्यर्थः, रवेण = ध्वनिना, सहसा=अकस्मात् उत्पतितैः=उडडीनैः, मयूरैः = बर्हिभिः, मणिमयैः=मणिखचितैः, तालमृन्तैः=व्यजनैः, खम्=आकाशम्, वीज्यतेइव । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ १३ ॥

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक) · पृष्ठ 408, कुल 760 में से · BharatKosha