मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 445, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोऽङ्कः ३५७
**वसन्तसेना—**अज्ज चारुदत्त ! जुत्तं णेदं इमाए रअणावलीए इमं जणं तुलइदुं । ( आर्य चारुदत्त ! युक्तं नेदम् अनया रत्नावल्या इमं जनं तुलयितुम् । )
चारुदत्तः—(सविलक्षस्मितम् । ) वसन्तसेने ! पश्य पश्य—
कः श्रद्धास्यति भूतार्थं सर्वो मां तुलयिष्यति । शङ्कनीया हि लोकेऽस्मिन् निष्प्रतापा दरिद्रता ॥ ४३ ॥
**विदूषकः—**हञ्जे ! किं भोदिए इध ज्जेव सुविदव्वं ? ( हञ्जे ! किं भवत्या इहैव स्वप्तव्यम् ? )
रूप में, हंसी के साथ ] श्रीमती जी ! मेरी स्नान की साड़ी वापस लौटा दीजिये ।
**वसन्तसेना—**आर्य चारुदत्त ! इस रत्नावली से इस व्यक्तिको [मुझको] तौलना ठीक नहीं है ।
चारुदत्त—(लज्जा के साथ मुस्कराकर) वसन्तसेना देखो, देखो—
**अन्वय—**कः, भूतार्थम्, श्रद्धास्यति, सर्वः, माम्, तुलयिष्यति, हि, अस्मिन्, लोके, निष्प्रतापा, दरिद्रता, शङ्कनीया [ भवति ] ॥ ४३ ॥
**शब्दार्थ—**कः=कौन, भूतार्थम्=सच घटना को, श्रद्धास्यति=मानेगा, विश्वास करेगा, सर्वः=सभी लोग, माम्=मुझ चारुदत्त को, तुलयिष्यति=तौलेंगे, [ मुझ पर शंकाभरी दृष्टि रखेंगे ], हि=क्योंकि, अस्मिन्=इस, लोके=लोक में, निष्प्रतापा=प्रतापशून्य, दरिद्रता=निर्धनता, शङ्कनीया=शङ्का=सन्देह का विषय होती है ॥४३॥
**अर्थ—**सच घटी हुई बात पर कौन विश्वास करेगा, सभी मुझे तौलेंगे [ बेईमान समझेंगे ] क्योंकि इस संसार में निर्बल निर्धनता शङ्का का विषय बनती है ॥ ४३ ॥
**टीका—**अनपराधी अपि दरिद्रतयाऽपराधित्वेन लोके शङ्क्यते इत्यत आह—क इति । कः=को जनः, भूतार्थम्=वस्तुतो जातं सत्यं चौरकार्यम्, श्रद्धास्यति=सत्यतया स्वीकरिष्यति, सर्वः=सर्वो लोकः, माम्=चारुदत्तम्, तुलयिष्यति=लघु-करिष्यति, हि = यतः, अस्मिन् लोके = अस्मिन् संसारे, निष्प्रतापा=निष्पौरुषा, दरिद्रता = निर्धनता, शङ्कनीया = शङ्कास्थानम्, भवतीति शेषः । अर्थान्तर-न्यासोऽलंकारः ॥ ४३ ॥
**विमर्श—**तृतीय अंक में श्लोक सं० २४ पृष्ठ २२१ में इसकी विशेष व्याख्या की जा चुकी है। वहीं पर देखें ॥ ४३ ॥
**अर्थ—विदूषक—**प्रिय सखि ! क्या आप [ वसन्तसेना ] इसी घर में सोयेंगी ?