भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 543, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 543

अष्टमोऽङ्कः ४५५

वसन्तसेना—( सक्रोधम् ) अवेहि, अणज्जं मन्तेशि । ( इति पादेन ताडयति ) ( अपेहि, अनार्यं मन्त्रयसि )
शकारः—( सक्रोधम् )

जे चुम्बिदे अम्बिकामानुकेहिं गदे ण देवाणं वि जे पणामं ।
शे पाडिदे पादतलेन मुण्डे वणे शिआलेण जधा मुदङ्गे ॥१६॥
( यच्चुम्बितमम्बिकामातृकाभिर्गतं न देवानापि यत् प्रणामम् ।
तत् पतितं पादतलेन मुण्डं वने शृगालेन यथा मृताङ्गम् ॥१६॥ )


मया=शकारेण, तव=वसन्तसेनायाः, यत्=यत्किञ्चिदपि, अपकृतम्=अप्रियमाचरितम्, तत्=तत्सर्वम्, क्षामिता=क्षमां याचितासि, अहम्=शकारः, तव=वसन्तसेनायाः, दासः=सेवकः, अस्मि=वर्ते । अतस्त्वयाऽवश्यं क्षन्तव्य इति भावः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ १८ ॥

अर्थ वसन्तसेना ( क्रोधपूर्वक ) दूर हट जाओ, अनुचित बोल रहे हो । ( ऐसा कह कर पैर से मारती है । )

अन्वयः—यत्, अम्बिकामातृकाभिः, चुम्बितम्, यत्, देवानाम्, अपि, प्रणामम्, न, गतम्, तत्, मुण्डम्, वने, शृगालेन, मृताङ्गम्, यथा, ( त्वया ), पादतलेन, पातितम् ॥ १९ ॥

शब्दार्थयत्=जो, अम्बिकामातृकाभिः=माताओं के द्वारा, चुम्बितम्=चूमा गया था, यत्=जो, देवानाम्=देवताओं के, अपि=भी, प्रणामम्=प्रणाम को, =नहीं, गतम्=गया था, उनके सामने भी नहीं झुका था, तत्=उस, मुण्डम्=शिर को, वने=वन में, शृगालेन=सियार के द्वारा, मृताङ्गम्=मरे शरीर, यथा=के समान, (त्वया=तुम वसन्तसेना ने ), पादतलेन=पैर के तलवे से, पातितम्=गिरा दिया, तिरस्कृत कर दिया ॥ १९ ॥

अर्थशकार—( क्रोध के साथ )
जिस शिर को माताओं ने चूमा था, जो शिर देवताओं के सामने भी नहीं झुका था उस शिर को वन में शियार द्वारा मरे हुये शरीर के समान तुमने पैर के तलवे से गिरा दिया, तिरस्कृत कर दिया ॥ १६ ॥

टीका—वसन्तसेनया कृतं शरीरपातं दृष्ट्वा शकारः स्वशरीरस्योत्कृष्टत्वं ब्रवीति—यदिति । यत्=पुरो वर्तमानम्, अम्बिकामातृकाभिः=जननीभिः, शकारवचनात् पुनरुक्तिः सोढव्या, चुम्बितम्=स्नेहेन मुखादिना चुम्बितम्, यत्=पूर्वोक्तम्, देवानाम् अपि=सुराणामपि, प्रणामम्=प्रणम्रताम्, प्रणतिम्, =नैव, गतम्=प्रापितम्, तत् मुण्डम्=मम शिरः, वने=अरण्ये, शृगालेन=जम्बूकेन, मृताङ्गम्=मृतदेहम्, यथा=इव, त्वया=वसन्तसेनया, पादतलेन=चरणतलेन, पातितम्=पतनावस्थां प्रापितम्,

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक) · पृष्ठ 543, कुल 760 में से · BharatKosha