भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 653, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 653

नवमोऽङ्कः ५६५

शोधनकः— जं अज्जो आणवेदि। (इति निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य सास्रम्) अज्जा ! गदम्हि तर्हि। राजा पालओ भणादि—'जेण अत्थकल्लवत्तस्स कारणादो वसन्तसेणा वावादिदा, तं ताइं ज्जेव आहरणाई गले बन्धिय डिण्डिमं ताडिअ दक्खिण-मसाणं णइअ सूले भज्जेध त्ति। जो को वि अवरो एदिसं अकज्जं अणुचिट्ठदि, सो एदिणा सणिआरदण्डेन सासाअदि।' (यदार्थं आज्ञापयति ।) (आर्याः ! गतोऽस्मि तस्मिन् । राजा पालको भणति 'येन अर्थकल्यवर्त्तस्य कारणात् वसन्तसेना व्यापादिता, तं तान्येव आभरणानि गले बद्ध्वा डिण्डिमं ताडयित्वा, दक्षिण-श्मशानं नीत्वा, शूले भङ्क्त' इति । यः कोऽपि अपर ईदृशमकार्यमनुतिष्ठति, स एतेन सनिकारदण्डेन शिष्यते ।)

चारुदत्तः— अहो ! अविमृश्यकारी राजा पालकः। अथवा—

ईदृशे व्यवहारान्नौ मन्त्रिभिः परिपातिताः।
स्थाने खलु महीपाला गच्छन्ति कृपणां दशाम् ॥४०॥

टीका— वधकत्वं मृत्युदण्डविधाने सत्यपि ब्राह्मणविषये न तथाऽचारणीयमिति मनूक्तां दण्डव्यवस्थां राजानं सूचयितुमाह—अियमिति। **अयम्=**पुरोवर्ती, अभियुक्तः **विप्रः=**ब्राह्मणः, चारुदत्तः, पातकी=वसन्तसेनाहत्यारूपपापकर्ता, अस्ति, तथापि, **न=**नैव, वध्यः=प्राणदण्डार्हः, इति=इत्थम्, **मनुः=**धर्मशास्त्रप्रणेता, **अब्रवीत्=**उक्तवान्, **तु=**परन्तु, अक्षतै=अविनष्टैः, सम्पूर्णैरित्यर्थः, **विभवै=**धनादिभिः, **सह=**सार्द्धम्, **अस्मात्=**भवदधिकृतात्, **राष्ट्रात्=**राज्यात्, **निर्वास्यः=**बहिष्करणीयः। तथा चोक्तं मनुना —

'न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्वपि स्थितम् ।
राष्ट्रादेनं बहिस्कुर्यात् समग्रधनमक्षतम् ॥ मनु० ८।३८० ॥

एवञ्च चारुदत्तो राज्याद् बहिष्करणीय इति न्यायाधिकारिणां सम्मतिः। पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३६ ॥

शब्दार्थ— सास्रम् = आसुओं के साथ, अर्थकल्यवर्त्तस्य = धनरूपी कलेवा के कारण, व्यापादिता = मार डाली, ताडयित्वा = पीटकर बजाकर, भङ्क्त = चढ़ा दो, मार दो, सनिकारदण्डेन = अपमानसहित दण्ड से, शास्यते = दण्डित किया जायगा।

शोधनक— श्रीमान् की जैसी आज्ञा। (यह कहकर निकलकर, पुनः प्रवेश करके आसुओं के साथ) आर्यों ! वहाँ (राजा के पास) गया था। राजा पालक कहते है—'जिसने कलेवातुल्य धन के कारण वसन्तसेना को मारा है उसे वे ही गहने गले में बांधकर, ढिंढोरा पीटकर दक्षिण श्मशान में ले जाकर शूली पर चढ़ा दो।' जो कोई दूसरा भी इस प्रकार का अनुचित काम करेगा उसे इसी प्रकार अपमानसहित दण्डित किया जायगा।