मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 654, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें५६६ मृच्छकटिकम्
अपि च—ईदृशैः श्वेतकाकीयैः राज्ञः शासनदूषकैः । अपापानां सहस्राणि हन्यन्ते च हतानि च ॥४१॥
अन्वयः—मन्त्रिभिः, ईदृशे, व्यवहाराग्नौ, परिपातिताः, महीपालाः, कृपणम्, दशाम्, गच्छन्ति, स्थाने, खलु ॥ ४० ॥
शब्दार्थ—मन्त्रिभिः=मन्त्रियों के द्वारा, ईदृशे=इस प्रकार के, व्यवहाराग्नौ=मुकदमारूपी आग में, परिपातिताः=गिराये गये, झोंके गये, महीपालाः=राजा लोग, कृपणम्=शोचनीय, दशाम्=अवस्था को, गच्छन्ति=प्राप्त करते हैं, इति=यह, स्थाने=ठीक, खलु=निश्चितरूप से, है ॥ ४० ॥
अर्थ—चारुदत्त—ओह ! राजा पालक बिना विचारे काम करने वाला है। अथवा —
मन्त्रियों के द्वारा इस प्रकार की मुकद्दमाविचाररूपी आग में झोंके गये राजा लोग शोचनीय स्थिति को प्राप्त करते हैं, यह ठीक ही है ॥ ४० ॥
टीका—कुमन्त्रिपरार्मशादि राज्ञो दूषणमाह—ईदृशे इति । मन्त्रिभिः=कुत्सितपरामर्शदातृभिः, ईदृशे=एवम्प्रकारे, व्यवहाराग्नौ=विवादनिर्णय-रूपवह्नौ परिपातिताः=सर्वतोभावेन निक्षिप्ताः, अधोगमिता इत्यर्थः, महीपालाः=राजानः, कृपणम्=शोच्याम्, दीनामित्यर्थः, दशाम्=अवस्थांम्, गच्छन्ति=प्राप्नुवन्ति, इति यत् तत् स्थाने खलु=युक्तमेव ‘युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने’ इत्यमरः । मन्त्रिणां समुचित-निर्णयासामर्थ्यत्वात् निर्दोषजनानां दण्डप्रदानेन राज्ञां पतनमवश्यम्भावीति तद्भावः । रूपकमलङ्कारः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ४० ॥
अन्वयः—श्वेतकाकीयैः, ईदृशैः, राज्ञः, शासनदूषकैः, अपापानाम्, सहस्राणि, हतानि, च, हन्यन्ते, च ॥ ४१ ॥
शब्दार्थ—श्वेतकाकीयैः=श्वेतवर्ण के कौवों के तुल्य, ईदृशैः=ऐसे, राज्ञः=राजा के, शासनदूषकैः=शासन को दूषित करने वालों के द्वारा, अपापानाम्=पाप-रहित, निरपराध व्यक्तियों के, सहस्राणि=हजारों, हतानि=मारे गये हैं, च=और, हन्यन्ते=मारे जा रहे हैं ॥ ४१ ॥
अर्थ—और भी—
सफेद कौवे के समान [ बाहर सफेद किन्तु भीतर से काले ] इस प्रकार के राजा के शासन [ दण्डविधान ] को दूषित करने वालों के द्वारा हजारों लोग मारे गये हैं और मारे जा रहे हैं ॥ ४१ ॥
टीका—अपराधरहितानामपि दण्डविधाने ईदृशानां कुमन्त्रिणां न्यायाधिक-रणिकानामेव दोष इति प्रतिपादयितुमाह—ईदृशैरिति । श्वेतकाकीयैः=श्वेत-वर्णकाकतुल्यैः, बहिः, श्वेतैरन्तर्मलिनैः, यद्वा अविद्यमानमपि श्वेतकाकं स्वीकुर्वद्-