मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 655, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंनवमोऽङ्कः ५६७
सखे मैत्रेय ! गच्छ, मद्वचनादम्बामपश्चिममभिवादयस्व । पुत्रञ्च मे रोहसेनं परिपालयस्व ।
विदूषकः—मूले छिण्णे कुदो पादवस्स पालगं ? ( मूले छिन्ने कुतः पादपस्य पालनम् ? )
चारुदत्तः—मा मैवम् ।
नृणां लोकान्तरस्थानां देहप्रतिकृतिः सुतः ।
मयि यो वै तव स्नेहो रोहसेने स युज्यताम् ॥४२॥
भिरविवेकिभिरिति भावः, ईदृशैः=एवम्प्रकारैः, राज्ञः=नृपस्य, शासनम्=दण्डादिविधानम्, दूषयन्ति=ये तैः, अयथाव्यवहारदर्शिभिः मन्त्रिभिरित्यर्थः, अपापानाम्=पापरहितानाम्, सहस्राणि=बहूनि, हतानि=घातितानि, च, हन्यन्ते=मार्यन्ते, प्राग् इदानीं चेति शेषः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ४१ ॥
**विमर्श—**श्वेतकाकीयैः—( १ ) श्वेतवर्ण का कौवा नहीं होता है फिर भी लोगों के कहने पर ऐसा ही स्वीकार करने वाले अर्थात् वास्तविकता से अनभिज्ञ । ( २ ) बाहर तो हंसके समान उज्ज्वल वेशधारी हैं किन्तु भीतर से कौवा के समान काले अर्थात् कलुषित वृत्ति वाले । इस पद की व्याख्या करते हुये जगद्धर ने यह लिखा है—
"ईदृशैः श्वेतकाकीयैः श्वेतः काक इति विततार्थं वाक्यं श्वेतकाकीयम् । 'इवे प्रतिकृतौ' ( पा. सू. ५।३।९६ ) इत्यधिकारस्थितेन 'समासाच्च तद्विषयात्' ( पा. सू. ५।३।१०६ ) इत्यनेन छ प्रत्ययः । तद्वादिनः श्वेतकाकीयाः विततार्थदर्शिनस्तैः ।" ॥ ४१ ॥
**अर्थ—**सखे मैत्रेय ! जाओ, मेरी ओर से माता को अन्तिम प्रणाम कह देना । और मेरे बेटे रोहसेन का पालन करना ।
**विदूषक—**मूल कट जाने पर पेड़ का पालन कैसे ?
**अन्वयः—**सुतः, लोकान्तरस्थानाम्, नृणाम्, देहप्रतिकृतिः, [ भवति ], मयि, तव, यः, स्नेहः, सः, रोहसेने, युज्यताम् ॥ ४२ ॥
**शब्दार्थ—**सुतः=पुत्र, लोकान्तरस्थानाम्=परलोक में गये हुये, नृणाम्=मनुष्यों का, देहप्रतिकृतिः=शरीर का प्रतिनिधि अथवा दूसरा शरीर ही, (भवति=होता है), मयि=मेरे ऊपर, तव=तुम्हारा, यः=जो, स्नेहः=प्रेम, ( है ), सः=उसे, रोहसेने=रोहसेन पर, युज्यताम्=लगा देना ॥ ४२ ॥
**अर्थ—चारुदत्त—**नहीं, ऐसा मत कहो ।