भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 706, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 706

६१८ | मृच्छकटिकम्

( आकृष्टः सरोष मुष्टौ मुष्टिना गृहीतोऽपि। धरण्यां किमर्थं पतितो दारुणकोऽशनिसन्निभः खड्गः ॥ ३७ ॥ )

जधा एवं संवृत्तं, तथा तक्केमि ण विवज्जदि अज्जचालुदत्ते त्ति । भअवदि शज्झवाशिणि ! पशीद पशीद ! अबि णाम चालुदत्तश्श मोक्खे भवे, तदो अणुगहीदं तुए चाण्डालउलं भवे ।

( यथैतत्संवृत्तम्, तथा तर्कयामि न विपद्यत आर्यचारुदत्त इति । भगवति सह्यवासिनि ! प्रसीद प्रसीद । अपि नाम चारुदत्तस्य मोक्षो भवेत्, तदानुगृहीतं त्वया चाण्डालकुलं भवेत् । )

**अपरः—**जधाण्णतं अणुचिट्ठम्ह । ( यथाज्ञप्तमनुतिष्ठावः । )


**शब्दार्थ—**मुष्टौ=मूठ पर, मुष्टिना=मुट्ठी से, गृहीतः=[ कस कर ] पकड़ी गयी, अपि=भी, सरॊषम्=क्रोधपूर्वक खींची गयी, अशनिसन्निभः=वज्र के समान, दारुणः=भयंकर, खड्गः=तलवार, धरण्याम्=जमीन में, किमर्थम्=किस लिये, पतितः=गिर गयी ? ॥ ३७ ॥

अर्थ—चाण्डाल—( प्रहार करना चाहता है, हाथ से तलवार गिरने का अभिनय करता हुआ )

मूठ में मुट्ठी से [ अच्छी तरह ] पकड़ी गयी, क्रोध से खींची गयी, वज्र के तुल्य भयंकर तलवार जमीन पर किसलिये गिर गयी ? ॥ ३७ ॥

**टीका—**हस्तात् खड्गपतनं विलोक्य वध्यस्य शुभं विचार्य प्रसन्नतामनुभवन् आश्चर्यं व्यनक्ति — आकृष्ट इति । मुष्टौ=खड्गमुष्टौ, मूलदेशे इति भावः, मुष्टिना=चाण्डालस्य बद्धहस्तेन, गृहीतः=धृतः, अपि, अशनिसन्निभः=वज्रतुल्यः, दारुणः=भयंकरः, खड्गः=असिः, धरण्याम्=पृथिव्याम्, किमर्थम्=केन कारणेन, पतितः=निपतितः, सावधानतया धृतोऽपि खड्गो मम हस्ताद् भूमो निपतित इति महदाश्चर्यकरमिति भावः । एतेन चारुदत्तस्य वधो न भविष्यतीति सूचितम् । गीतिवृत्तम् ॥३७॥

**अर्थ—**जिस प्रकार यह हो गया है उससे यह सोचता हूँ कि आर्य चारुदत्त नहीं मरेगा । भगवती सह्यवासिनी ! प्रसन्न हो जाओ, प्रसन्न हो जाओ । यदि चारुदत्त की मुक्ति हो जाय [ मृत्यु दण्ड न दिया जाय ] तब तुम चाण्डालकुल को अनुगृहीत करोगी ।

**दूसरा चाण्डाल—**हम दोनों राजा की आज्ञा का पालन करें ।