भारतकोश
मुद्गल पुराण (अष्टावतार चरितम्)

मुद्गल पुराण (अष्टावतार चरितम्)

Mudgala Puranam with Commentary

महर्षि मुद्गल द्वारा

स्रोत: निर्णय सागर प्रेस · निर्णय सागर प्रेस (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,023 पृष्ठ

पृष्ठ 394, कुल 1023 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 394

यहाँ दिए गए पृष्ठ का मूल पाठ (पंक्ति-दर-पंक्ति), श्लोक-संख्या सहित संस्कृत मूल, अन्वय, हिन्दी अनुवाद तथा अध्याय-समाप्ति (पुष्पिका) प्रस्तुत है:


[पृष्ठ ११०]

मूल पाठ (Line-by-Line Transcription):

पश्यतं बुद्धिचालकम् । एवमुक्त्वांतर्दधेऽसौ हृदिस्थो गणनायकः ॥४३॥ ततस्तौ दुःखसंयुक्तौ चक्रतुः परमाहृतौ । लक्ष्मीनारायणौ मूर्तिं भक्त्या प्रभजने रतौ ॥४४॥ एवं महोदरः सर्वप्रदाता वै प्रतापवान् । हर्ता च ब्रह्मभूतोऽसौ ब्रह्मभूयप्रदो मतः ॥४५॥ शिवविष्ण्वादिभिर्देवैः सेवितो भक्तिभावतः । मुनिभिर्योगिभिर्नानाजंतुभिर्नात्र संशयः ॥४६॥ तं भजस्व महीपाल विघ्नहीनो भविष्यसि । स्वधर्मस्थो महाभाग शांतियोगमवाप्स्यसि ॥४७॥ मुद्गल उवाच । एवं नारायणं तं स ब्रुवंतं धर्मपालकः । युधिष्ठिर उवाचाऽथ प्रेमयुक्तो महामतिः ॥४८॥ युधिष्ठिर उवाच । कृष्ण कृष्ण महाप्राज्ञ कथां ब्रह्मप्रदायिनीम् । सर्वकामप्रदां पूर्णां वदस्यत्र न संशयः ॥४९॥ त्वदीयसंगयोगेन मया ज्ञातो गजाननः । वद त्वं तस्य मंत्रं मे सस्त्रीकाय सबंधवे ॥५०॥ स तस्मै देवकीपुत्रो ददौ मंत्रं षडक्षरम् । देवेशो धौम्यमुखतस्तथा सर्वेभ्य आदरात् ॥५१॥ मुद्गल उवाच । पांडवा द्रौपदीयुक्तास्तेन मंत्रेण विघ्नपम् । अभजन् भक्तिसंयुक्ताश्चतुर्थीव्रतकारकाः ॥५२॥ ततो दुःखविहीनास्ते सूर्यात् प्राप्य यथेप्सितम् । स्थालीस्थमन्नमत्यंतं पोषयामासुरग्रजान् ॥५३॥ वनस्थाः दुखहीनाश्च भ्रमंतस्ते समाययुः । व्यासेन वासुदेवेन युताः स्वानंदके पुरे ॥५४॥ मयूरेशं च तत्रैवाऽपूजयन् भक्तिसंयुताः । पांडवेशं समास्थाप्य श्राद्धं चक्रुः पितुस्ततः ॥५५॥ तत्र पिंडप्रदानेन पांडुं स्वर्गस्थमादरात् । नानासुहृद्गणैर्युक्तं समानेतुं ययुर्गणाः ॥५६॥ गाणेशेन विमानेन स्वानंदे ब्रह्मरूपिणम् । चक्रुर्दक्ष महाभाग महिम्ना क्षेत्रजेन ते ॥५७॥ गुप्तरूपेण वर्षं ते निर्विघ्ना अवसंस्ततः । पश्चात् प्राकट्यमास्थाय सस्त्रीकाः पांडवा ययुः ॥५८॥ हत्वा दुर्योधनं वीराः ससैन्यं कर्णसंयुतम् । राज्यं प्राप्याऽभजंस्ते तं गणेशं सर्वनायकम् ॥५९॥ एवं युधिष्ठिरेणैवाराधितः स महोदरः । मोहशून्यस्वभावेन योगिना शांतिधारिणा ॥६०॥ पूर्णानंदावतारो महोदरांतर्गतः स्मृतः । एवं नानावतारैश्च कुरुते क्रीडनं स्वयम् ॥६१॥ तेषां कथितुं पुण्यं चरित्रं न प्रशक्यते । वर्षाणामयुतैर्दक्ष मया केनापि निश्चितम् ॥६२॥ इदं युधिष्ठिरस्यैव चरित्रं पापनाशनम् । शृण्वते पठते वाऽपि तस्मै सर्वार्थदं भवेत् ॥६३॥ `` ॥ ओमिति श्रीमदान्त्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे तृतीये खंडे महोदरचरिते युधिष्ठिरचरितं नाम पंचाशत्तमोऽध्यायः ॥


श्लोकवार अन्वय एवं हिन्दी अनुवाद

श्लोक ४३ (उत्तरार्ध) – ४४

पश्यतं बुद्धिचालकम् । एवमुक्त्वांतर्दधेऽसौ हृदिस्थो गणनायकः ॥४३॥ ततस्तौ दुःखसंयुक्तौ चक्रतुः परमाहृतौ । लक्ष्मीनारायणौ मूर्तिं भक्त्या प्रभजने रतौ ॥४४॥

  • अन्वय: बुद्धिचालकं पश्यतम्। एवम् उक्त्वा असौ हृदिस्थः गणनायकः अन्तर्दधे। ततः तौ लक्ष्मीनारायणौ दुःखसंयुक्तौ परमाहृतौ (परमाह्लादितौ) भक्त्या मूर्तिं चक्रतुः प्रभजने रतौ (च अभवताम्)।
  • हिन्दी अनुवाद: "तुम दोनों अपनी बुद्धि को प्रेरित करने वाले मुझे ही देखो"—ऐसा कहकर सबके हृदय में स्थित वे गणनायक गणेशजी अन्तर्धान हो गए। तदनन्तर वे लक्ष्मीनारायण विरह-दुःख से युक्त होकर भी परम प्रसन्न हुए और भक्तिपूर्वक श्रीगणेश की मूर्ति बनाकर उनके भजन-पूजन में लीन हो गए।

श्लोक ४५ – ४७

एवं महोदरः सर्वप्रदाता वै प्रतापवान् । हर्ता च ब्रह्मभूतोऽसौ ब्रह्मभूयप्रदो मतः ॥४५॥ शिवविष्ण्वादिभिर्देवैः सेवितो भक्तिभावतः । मुनिभिर्योगिभिर्नानाजंतुभिर्नात्र संशयः ॥४६॥ तं भजस्व महीपाल विघ्नहीनो भविष्यसि । स्वधर्मस्थो महाभाग शांतियोगमवाप्स्यसि ॥४७॥

  • अन्वय: एवं प्रतापवान् महोदरः वै सर्वप्रदाता, हर्ता, ब्रह्मभूतः असौ ब्रह्मभूयप्रदः मतः। शिव-विष्णु-आदिभिः देवैः, मुनिभिः, योगिभिः, नाना-जन्तुभिः भक्तिभावतः सेवितः, अत्र संशयः न। हे महीपाल! तं भजस्व, विघ्नहीनः भविष्यसि। हे महाभाग! स्वधर्मस्थः (त्वं) शांतियोगम् अवाप्स्यसि।
  • हिन्दी अनुवाद: (श्रीकृष्ण कहते हैं—) इस प्रकार महाप्रतापी महोदर गणेश ही सबको सब कुछ देने वाले, संकटों को हरने वाले, परब्रह्म स्वरूप और ब्रह्मभाव (मोक्ष) प्रदान करने वाले माने गए हैं। शिव, विष्णु आदि देवताओं, मुनियों, योगियों और नाना प्रकार के प्राणियों द्वारा वे भक्तिभाव से सेवित हैं; इसमें कोई संशय नहीं है। अतः हे राजन्! तुम उन्हीं का भजन करो, तुम विघ्नों से मुक्त हो जाओगे तथा अपने धर्म में स्थित रहकर शांतियोग को प्राप्त करोगे।

श्लोक ४८ – ५०

मुद्गल उवाच । एवं नारायणं तं स ब्रुवंतं धर्मपालकः । युधिष्ठिर उवाचाऽथ प्रेमयुक्तो महामतिः ॥४८॥ युधिष्ठिर उवाच । कृष्ण कृष्ण महाप्राज्ञ कथां ब्रह्मप्रदायिनीम् । सर्वकामप्रदां पूर्णां वदस्यत्र न संशयः ॥४९॥ त्वदीयसंगयोगेन मया ज्ञातो गजाननः । वद त्वं तस्य मंत्रं मे सस्त्रीकाय सबंधवे ॥५०॥

  • अन्वय: मुद्गलः उवाच—एवं ब्रुवन्तं तं नारायणं सः धर्मपालकः महामतिः युधिष्ठिरः अथ प्रेमयुक्तः उवाच। युधिष्ठिरः उवाच—हे कृष्ण! हे कृष्ण! हे महाप्राज्ञ! अत्र ब्रह्मप्रदायिनीं सर्वकामप्रदां पूर्णां कथां वदसि, न संशयः। त्वदीय-सङ्ग-योगेन मया गजाननः ज्ञातः। मे सस्त्रीकाय सबन्धवे तस्य मन्त्रं त्वं वद।
  • हिन्दी अनुवाद: मुद्गल ऋषि बोले—भगवान् नारायण के ऐसा कहने पर, धर्मरक्षक और महाबुद्धिमान् युधिष्ठिर ने प्रेमपूर्वक उनसे कहा। युधिष्ठिर बोले—"हे कृष्ण! हे महाप्राज्ञ! आपने ब्रह्मपद देने वाली और समस्त कामनाओं को पूर्ण करने वाली यह पावन कथा कही, इसमें कोई संशय नहीं। आपके सत्सङ्ग के प्रभाव से मैंने गजानन के स्वरूप को जान लिया है। अब मुझे, मेरी पत्नी (द्रौपदी) तथा भाइयों सहित उनका वह षडक्षर मंत्र बताइए।"

श्लोक ५१ – ५४

स तस्मै देवकीपुत्रो ददौ मंत्रं षडक्षरम् । देवेशो धौम्यमुखतस्तथा सर्वेभ्य आदरात् ॥५१॥ मुद्गल उवाच । पांडवा द्रौपदीयुक्तास्तेन मंत्रेण विघ्नपम् । अभजन् भक्तिसंयुक्ताश्चतुर्थीव्रतकारकाः ॥५२॥ ततो दुःखविहीनास्ते सूर्यात् प्राप्य यथेप्सितम् । स्थालीस्थमन्नमत्यंतं पोषयामासुरग्रजान् ॥५३॥ वनस्थाः दुखहीनाश्च भ्रमंतस्ते समाययुः । व्यासेन वासुदेवेन युताः स्वानंदके पुरे ॥५४॥

  • अन्वय: सः देवकीपुत्रः देवेशः तस्मै तथा धौम्यमुखतः सर्वेभ्यः आदरात् षडक्षरं मन्त्रं ददौ। मुद्गलः उवाच—द्रौपदीयुक्ताः ते पाण्डवाः तेन मन्त्रेण भक्तिसंयुक्ताः चतुर्थीव्रतकारकाः (सन्तः) विघ्नपम् अभजन्। ततः दुःखविहीनाः ते सूर्यात् यथेप्सितं प्राप्य स्थालीस्थम् अत्यन्तम् अन्नं अग्रजान् पोषयामासुः। वनस्थाः दुःखहीनाः भ्रमन्तः ते व्यासेन वासुदेवेन युताः स्वानन्दके पुरे समाययुः।
  • हिन्दी अनुवाद: देवेश्वर देवकीपुत्र श्रीकृष्ण ने युधिष्ठिर को तथा कुलगुरु धौम्य के माध्यम से सभी पांडवों को आदरपूर्वक गणेशजी का षडक्षर मंत्र दिया। मुद्गल ऋषि बोले—द्रौपदी सहित सभी पांडव उस मंत्र से भक्तिपूर्वक चतुर्थी का व्रत करते हुए विघ्नहर्ता गणेश का भजन करने लगे। इसके पश्चात् वे दुःखों से मुक्त हो गए और सूर्यदेव से मनवांछित (अक्षय) पात्र प्राप्त कर उसके अन्न से ब्राह्मणों व श्रेष्ठजनों का पोषण करने लगे। वन में रहते हुए दुःखों से रहित होकर वे व्यासजी और वासुदेव श्रीकृष्ण के साथ 'स्वानंदपुर' तीर्थ में पहुँचे।

श्लोक ५५ – ५७

मयूरेशं च तत्रैवाऽपूजयन् भक्तिसंयुताः । पांडवेशं समास्थाप्य श्राद्धं चक्रुः पितुस्ततः ॥५५॥ तत्र पिंडप्रदानेन पांडुं स्वर्गस्थमादरात् । नानासुहृद्गणैर्युक्तं समानेतुं ययुर्गणाः ॥५६॥ गाणेशेन विमानेन स्वानंदे ब्रह्मरूपिणम् । चक्रुर्दक्ष महाभाग महिम्ना क्षेत्रजेन ते ॥५७॥

  • अन्वय: तत्र एव भक्तिसंयुताः मयूरेशम् अपूजयन्। पाण्डवेशं समास्थाप्य ततः पितुः श्राद्धं चक्रुः। तत्र आदरात् पिण्डप्रदानेन स्वर्गस्थं नानासुहृद्गणैर्युक्तं पाण्डुं समानेतुं गणाः ययुः। हे दक्ष! गाणेशेन विमानेन स्वानन्दे ब्रह्मरूपिणं ते क्षेत्रजेन महिम्ना (पाण्डुं) महाभागं चक्रुः।
  • हिन्दी अनुवाद: वहाँ पांडवों ने भक्तिपूर्वक 'मयूरेश' (गणेशजी) की पूजा की। फिर 'पाण्डवेश' नामक गणेश की स्थापना कर अपने पिता पाण्डु का श्राद्ध किया। वहाँ आदरपूर्वक पिंडदान करने से, स्वर्ग में स्थित महाराज पाण्डु को उनके सभी सुहृदों सहित लेने के लिए गणेशजी के गण पहुँचे। हे दक्ष! वे गण पाण्डु को गाणेश-विमान में बैठाकर स्वानंदलोक ले गए और उस क्षेत्र की महिमा से उन्हें ब्रह्मरूप बना दिया।

श्लोक ५८ – ५९

गुप्तरूपेण वर्षं ते निर्विघ्ना अवसंस्ततः । पश्चात् प्राकट्यमास्थाय सस्त्रीकाः पांडवा ययुः ॥५८॥ हत्वा दुर्योधनं वीराः ससैन्यं कर्णसंयुतम् । राज्यं प्राप्याऽभजंस्ते तं गणेशं सर्वनायकम् ॥५९॥

  • अन्वय: ततः ते गुप्तरूपेण एकं वर्षं निर्विघ्नाः अवसन्। पश्चात् प्राकट्यम् आस्थाय सस्त्रीकाः पाण्डवाः ययुः। वीराः ससैन्यं कर्णसंयुतं दुर्योधनं हत्वा राज्यं प्राप्य ते सर्वनायकं तं गणेशम् अभजन्।
  • हिन्दी अनुवाद: इसके पश्चात् वे पांडव एक वर्ष तक अज्ञातवास में निर्विघ्न रहे। तत्पश्चात् प्रकट होकर द्रौपदी सहित सभी वीर पांडवों ने कर्ण और सेना सहित दुर्योधन का वध किया और अपना राज्य प्राप्त करके उन सर्वनायक गणेशजी का निरंतर भजन किया।

श्लोक ६० – ६३

एवं युधिष्ठिरेणैवाराधितः स महोदरः । मोहशून्यस्वभावेन योगिना शांतिधारिणा ॥६०॥ पूर्णानंदावतारो महोदरांतर्गतः स्मृतः । एवं नानावतारैश्च कुरुते क्रीडनं स्वयम् ॥६१॥ तेषां कथितुं पुण्यं चरित्रं न प्रशक्यते । वर्षाणामयुतैर्दक्ष मया केनापि निश्चितम् ॥६२॥ इदं युधिष्ठिरस्यैव चरित्रं पापनाशनम् । शृण्वते पठते वाऽपि तस्मै सर्वार्थदं भवेत् ॥६३॥

  • अन्वय: एवं शान्तिधारिणा मोहशून्यस्वभावेन योगिना युधिष्ठिरेण एव सः महोदरः आराधितः। पूर्णानन्दावतारः महोदरान्तर्गतः स्मृतः। एवम् असौ स्वयम् नानावतारैः क्रीडनं कुरुते। हे दक्ष! तेषां पुण्यं चरित्रं मया केनापि वर्षाणाम् अयुतैः कथितुं न प्रशक्यते, निश्चितम्। इदं पापनाशनं युधिष्ठिरस्य चरित्रं शृण्वते पठते वा अपि तस्मै सर्वार्थदं भवेत्।
  • हिन्दी अनुवाद: इस प्रकार परम शांति धारण करने वाले और मोहरहित योगी युधिष्ठिर ने उन महोदर गणेश की आराधना की। पूर्णानंद के अवतार महोदर गणेश सबके अंतःकरण में विद्यमान कहे गए हैं। वे स्वयं नाना अवतार धारण करके लीला करते हैं। हे दक्ष! उनके पवित्र चरित्र का पूरा वर्णन दस हज़ार वर्षों में भी मेरे या किसी के द्वारा नहीं किया जा सकता, यह निश्चित है। युधिष्ठिर का यह पापनाशक चरित्र जो भी सुनता या पढ़ता है, उसे यह समस्त पुरुषार्थों (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) को प्रदान करने वाला होता है।

अध्याय पुष्पिका (Colophon):

॥ ओमिति श्रीमदान्त्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे तृतीये खंडे महोदरचरिते युधिष्ठिरचरितं नाम पंचाशत्तमोऽध्यायः ॥५०॥

  • अनुवाद: इस प्रकार श्रीमुद्गल महापुराण के तीसरे खंड के अंतर्गत महोदर-चरित्र में "युधिष्ठिर-चरित" नामक पचासवाँ (५०वाँ) अध्याय समाप्त हुआ।